Байгаль нуурын нутаг дэвсгэр дээр Хол­бооны улсын Байгаль нуурын менежментийн бүсийн хяналтын агентлаг (“Росприроднадзор”)-ын салбар Эрхүү муж болон Буриадын БНУ, Забайгальскийн хязгаарын засаг захиргааны байгууллагуудтай хамтран газар дээр нь экологийн хянан магадлагаа хийх чиглэлээр төрийн бодлогыг хэрэгжүүлж байна [4, 6].

2012 онд Росприроднадзорын төв аппарат нь Байгаль нуурын менежментийн бүс (BNT) дотор байрлах дараах объектуудад экологийн улсын хянан магадлагааг хийж, материалуудыг боловсруулан гаргасан байна. Үүнд:

- 2013 онд Байгаль нуурын томоохон цутгал болох Баргажин, Сэлэнгэ, Дээд Ангар голуудын усны биологийн нөөцөөс ашиглаж, олборлож болох зөвшөөрөгдөх хэмжээний талаарх баримт бичиг (Байгаль орчинд нөлөөлөх байдлын үнэлгээний хамт). Захиалагч нь ВНИРО (Бүх оросын загасны аж ахуй болон далай судлалын эрдэм шинжилгээний хүрээлэн)-гийн ФГУП (Холбооны улсын нэгдсэн үйлдвэр)-ийн “Росрыболовство” (Загасны аж ахуйн) холбооны агентлаг (2012 он),

- Усоль-Сибирск хотын мөнгөн усны электролизийн цехийн үйл ажиллагааг зогсоох төслийн баримт бичиг (демеркуризация-мөнгөн усгүйжүүлэх). Захиалагч нь Эрхүү мужийн Байгалийн нөөц, экологийн яам (2013 он),

- 2014 онд Байгаль нуурын томоохон цутгал болох Баргажин, Сэлэнгэ, Дээд Ангар голуудын усны биологийн нөөцөөс ашиглаж, олборлож болох зөвшөөрөгдөх хэмжээний талаарх баримт бичиг (Байгаль орчинд нөлөөлөх байдлын үнэлгээний хамт). Захиалагч нь “Росрыболовство” холбооны агентлаг (2013 он),

Эрхүү муж: 2012 онд Росприроднадзорын Эрхүү муж дахь салбар нь Байгаль нуурын нутаг дэвсгэрт байрлах 2 обьект дээр экологийн хянан магадлагааг хийсэн:

- 2013 онд Эрхүү мужийн цэнгэг усны биологийн нөөц баялаг ашиглалтын зөвшөөрөгдөх дээд хэмжээг баталсан материал,

- “Эрхүү мужийн Ольхон районы Оль­хон арлын Сахюрт тосгоны гаталга онгоцны боомтын байгууламжийг сэргээн засварлах” төслийн баримт бичиг.

Эдгээр обьектууд дээр экологийн улсын хянан магадлагааны эерэг зөвшөөрөл авсан. “Марков тосгоны ахуйн хатуу хог хаягдлын цэг барих зураг төсөлд өөрчлөлт оруулах” төслийн баримт бичигт экологийн улсын хянан магадлагааны сөрөг үнэлгээ хийх ажлыг 2011 онд зохион байгуулсан.

2013 онд холбооны түвшингийн улсын экологийн хянан магадлагааг 1 объектод зохион байгуулсан. Үүнд:

- 2014-2018 онуудад Эрхүү мужийн цэвэр уснаас ашиглаж болох био нөөцийн зөвшөөрөгдөх дээд хэмжээг тогтоосон нөөцийн үнэлгээний материалд магадлагаа хийж, эерэг үнэлгээ өгсөн байна.

Эрхүү мужийн Байгалийн нөөц, экологийн яамнаас Байгаль нуурын менежментийн бүс (BNT) дотор байрлах дараах 2 объектэд экологийн хянан магадлагааг явуулсан. Үүнд:

- 2012-2013 онуудад зэрлэг туурайтан болон баавгай, үслэг ан агнуурын хязгаарыг тогтоосон материал,

- Улсын ТХГН “Окунайск” (Хунт нуур) бүсийн хэмжээний ТХГН-ийн эрх зүйн статусыг тогтоох, газар нутгийн бүрэн хэмжээний экологийн магадлан шинжилгээний материал. Эдгээрт хийсэн экологийн улсын хянан магадлагаагаар эерэг үнэлгээ авсан байна.

2013 онд бүсийн түвшинд дараах баримт бичгүүдэд экологийн магадлагааг хийсэн байна. Үүнд:

- Эрхүү мужийн нутаг дэвсгэрт 2013 оны 8 дугаар сараас 2014 оны 8 дугаар сар хүртэл агнах ангийн хязгаар (квот)-ыг тогтоосон баримт бичиг,

- Эрхүү мужийн Захирагчийн 2013 оны 7 сарын 31-ний өдрийн 264 дүгээр захирамжаар батлагдсан Эрхүү мужийн нутаг дэвсгэрт 2014 оны 8 дугаар сарын 1-ний өдрийг хүртэл агнах ангийн хязгаар (квот)-т өөрчлөлт оруулах танилцуулгын материал,

- Эрхүү мужийн Аларск районы “Өлзийтийн шугуй” (Батаровын шугуй)-д ТХГН-ийн эрх зүйн статус олгох тухай материал,

-Эрхүү мужийн Качуг районд бүс нутгийн ач холбогдол бүхий уламжлалт байгаль ашиглалтын нутаг дэвсгэр байгуулах тухай материал. Эдгээр бүх объектуудад эерэг дүгнэлт гарсан байна.

Буриадын БНУ:2012 онд Росприроднадзорын Буриадын БНУ дахь салбар Байгаль нуурын менежментийн бүсэд байрлах 4 обьект дээр экологийн улсын хянан магадлагааг зохион байгуулснаас 2 нь холбооны түвшний байгалийн ТХГН (“Тункинскийн үндэсний парк”)-т байрладаг байна. Үүнд:

- “Тункинск районы Толтой хотхоны хот хоорондын ахуйн хатуу хог хаягдлын (ХХХ) цэгийн барилгын ажил” төслийн баримт бичиг,

- Буриадын БНУ-ын цэнгэг усны биологийн нөөц баялгийн нийт зөвшөөрөгдөх хэмжээг тогтоосон 2012 оны материал,

- “Тункинскийн үндэсний парк”-ын нутаг дэвсгэрт 2012-2013 онд агнуурын улиралд хийх ан агнуур хэмжээг тогтоосон материал,

- “Буриадын БНУ-ын Северобайкальск хотын ахуйн хатуу хог хаягдлын цэгийн барилгын ажил” төслийн баримт бичиг. Эдгээр обьектууд нь бүгд эерэг үнэлгээ авсан.

2013 онд Росприроднадзорын Буриадын БНУ дахь салбар Байгаль нуурын менежмен­тийн бүсэд байрлах 3 объектод улсын экологийн экспертиз хийсэн байна. Үүнд:

- 2014 онд Буриад улсын усны объектуудын усны биологийн нөөцийг зөвшөөрөгдөх дээд хэмжээг тогтоох тухай материал,

- 2013-2014 онуудын агнуурын улирлын үед Тункинскийн үндэсний паркт спортын болон сонирхлын агнуур хийхийг зөвшөөрсөн, хязгаар (квот) тогтоосон баримт бичиг,

- “Забайгальскийн үндэсний паркийн нутаг дэвсгэрт хоёрдугаар зэргийн түймэртэй тэмцэх химийн станц байгуулах тухай” төслийн зураг төслийн баримт бичиг. Эдгээр нь бүгд эерэг дүгнэлттэй гарсан байна.

Буриад улсын Байгалийн нөөцийн яам бүс нутгийн түвшний 3 объектод экологийн хянан магадлагааг хийсэн байна. Үүнд:

- “Максимиха тосгоны “Ровесник” амралтын газар (camp)-ын ¼-ийг сэргээн засварлах” төслийн баримт бичиг,

- 2013-2014 онуудын агнуурын улиралд Буриад улсын агнуурын нутаг дэвсгэрт агнуурын хязгаар (квот) тогтоох тухай баримт бичиг,

- Буриад улсын Кабанск районы “Шинэ-Энхбулаг” тосгон болон Шергино – Оймур – Заречье-ийг холбосон авто замыг сэргээн засварлах” төслийн баримт бичиг. Эдгээрт бүгдэд эерэг үнэлгээ өгсөн байна.

Забайкальскийн хязгаар: 2012-2013 онуудад Росприроднадзорын Забайкальскийн хязгаар дахь салбар экологийн улсын хянан магадлагаа хийх баримт бичгийг хүлээн аваагүй байна.

Экологийн хяналт-шинжилгээ (монито­ринг): 2012-2013 онуудад Буриадын БНУ, Эрхүү муж, Забайкальскийн хязгаар зэрэг холбооны 3 субъектын эрх бүхий байгууллагууд болон “Росгидромета”, “Рос­природнадзора”, “Росводресурсов”, “Роснедр”, “Росрыболовства”, “Росреестра” зэрэг хол­бооны агентлагууд экологийн хяналт-шин­жилгээг хийсэн байна. Үүнээс гадна “Роспот­ребнадзора”, “Ространснадзора”, “Рос­стата”, “Ростехнадзорт” монторинг хийх зорилгоор ОХУ-ын Онцгой байдлын яам зэрэг байгууллагуудын хяналт-шинжилгээний мэдээ, материалуудыг ашигласан болно [4, 6].

2013 онд ОХУ-ын Засгийн газар 2013 оны 8 дугаар сарын 9-ний өдрийн 681 дүгээр тогтоолоороо “Улсын экологийн мониторинг (Хүрээлэн буй орчны улсын хяналт-шинжилгээ) хийх, мониторингийн мэдээлэл хүлээн авах дүрэм”-ийг баталсан. Энэхүү дүрмийг Холбооны 2002.01.10-ны өдөр баталсан №7-ФЗ “Байгаль орчныг хамгаалах тухай” хууль (Холбооны 2011.11.12-ны өдрийн №331-ФЗ хуулиар нэмэлт, өөрчлөлт оруулсан)-ийн 63.1 ба 63.2 дахь хэсгүүдийн шаардлагад нийцүүлэн баталсан байна.

Байгаль нуурын экологийн хяналтын улсын болон дэд сүлжээг нэгдсэн байдлаар ОХУ-ын хуулийн бүрэн эрхийн хүрээнд Ус, цаг уур, хүрээлэн буй орчны хяналтын холбооны агентлаг ОХУ-ын гүйцэтгэх засаглалын холбооны байгууллагуудын оролцоотойгоор улсын экологийн мониторингийг хийж байна.

Дүрмийн 6 дугаар зүйлд “Улсын мэдээллийн сан нь мэдээллийг цуглуулан боловсруулсан, мэдээлэлд дүн шинжилгээ хийсэн холбооны мэдээллийн систем байна” гэж заасан ба энэ нь:

Зураг 5.4.1. “Акватор-Байкаль” хөлөг дээр суурилуулсан хэмжилтийн төхөөрөмж

а) мониторингийн нэгдсэн систем нь дэд мэдээллийн систем,

б) үйлдвэрлэлийн мониторинг, улсын экологийн хянан шалгалтын мэдээлэл,

в) хүрээлэн буй орчинд сөрөг нөлөө үзүүлж байгаа объектуудын улсын бүртгэлийн мэдээллээс бүрдэнэ.

Экологийн мониторингийн мэдээллийн улсын сан нь Дүрмийн хавсралтад заасан улсын экологийн мониторинг хийх жагсаалтын дагуу хийсэн экологийн мониторингийн мэдээллээс бүрдэнэ.

Жагсаалтад багтсан мэдээллийг агуулсан Байгаль нуурын экологийн хяналт-шинжилгээний улсын нэгдсэн мэдээлэл нь экологийн хяналт-шинжилгээний 15 дэд мэдээллийг нэгтгэсэн тогтолцоо юм.

ОХУ-ын Засгийн газрын 2013 оны 6 дугаар сарын 477 дугаар тогтоолоор “Хүрээлэн буй орчны бохирдол, улсын мониторингийн дүрэм” батлагдсан. Энэхүү баримт бичиг нь хүрээлэн буй орчны бохирдол, улсын мониторингийн дэг журам, мөн тэрчлэн хүрээлэн буй орчны төлөв байдлын улсын ажиглалтын системийг байгуулах үйл ажиллагааг зохицуулж өгсөн. Энэхүү дүрмээр агаар, хөрс, гадаргын ус, озоны давхарга, (үүний дотор гидробиологийн үзүүлэлт орно), агаар мандлын, ионосфер (стратосферийндээроршижрадиодолгионыг тусгаж байдаг агаар мандлын ионжсон бүс), дэлхийн ойролцоох сансрын орон зайд үйл ажиллагаа явуулж буй объектуудад экологийн хяналт-шинжилгээ асуудлыг зохицуулдаг.

Улсын хяналт-шинжилгээний ажлыг зохион байгуулах, хэрэгжүүлэх асуудлыг Ус цаг уур, орчны шинжилгээний холбооны агентлаг байгаль орчны чиг үүргийг хэрэгжүүлж буй ОХУ-ын болон бүс нутгийн засаг захиргааны байгууллагуудтай хамтран хийж байна.

2012-2013 онуудад Байгаль нуурын усны гидро-хими болон гидро-физик, химийн үзүүлэлтүүдийн тусгай хяналт-шинжилгээг “Росводресурс”-ын “Востсибрегионводхозов”-ын “Исток” судалгаа шинжилгээний “Акватор-Байкаль” хөлөгт суурилуулан явуулсан (Зураг 5.4.1).

2012-2013 онуудын хувьд өмнөх жилүүдэд явуулсан хяналт-шинжилгээний мэдээтэй харьцуулан үзвэл Байгаль нуурын өмнөд хэсгийн усны чанар нэг их алдагдаагүй байна. Энэхүү дүгнэлтийг “Востсибрегионводхоз”-ын 2012, 2013 онуудад хийсэн “Сав газрын усан орчинд хийсэн дүн шинжилгээний тайлан”-д үндэслэн гаргаж байна. “Востсибрегионводхоз” хяналт-шинжилгээний үр дүнгээ www.vodhoz38.ru. вебсайтад байршуулсан байгаа.

Байгаль нуурыг хамгаалах зорилгоор “Акватория-Байкал 2” хөлөгт суурилуулсан төхөөрөмжөөр 15 газар (1. Байгалийн КЦҮ, 2. Слюдянка, Култук, 3.Сэлэнгэ голын садраа-дельт, 4. Чивыркуйскийн булан, 5. Ярки арал, Доод-Ангарск, 6. Северобайкальск, 7. Зама, 8. Жижиг далай, 9. Мухар болон Ольхоны хаалга, 10. Анга, 11. Бугульдейка, 12. Песчаная, 13. Голоустное, 14. Листвянка, Байгаль боомт, 15. Эрхүүгийн усан сан)-т хэмжилтийг 2003-2007 онуудад хийсэн бөгөөд энэхүү мэдээллийг ОХУ-ын Байгалийн нөөц­ийн яамны “Байгаль нуурыг хамгаалах” гэсэн (www.geol.irk.ru/baikal) албан ёсны вебсайтад байршуулсан.

2012-2013 онуудад Байгаль нуурын байгалийн нутаг дэвсгэрийн сансрын ажиглалтыг “Росгеолфонд” (ОХУ-ын геологийн фонд)-ын байгалийн нөөцийн зориулалт бүхий сансрын мэдээлэл хүлээн авах аппаратын тусламжтайгаар үргэлжлүүлэн хийсэн болно. 2002 оноос хойш хийгдсэн энэхүү ажиглалтын үр дүнг ОХУ-ын Байгалийн нөөцийн яамны “Байгаль нуурыг хамгаалах” (www.geol.irk.ru/baikal) вебсайтын Байгаль нуурын нутаг дэвсгэрийн Сансрын мониторинг хэсэгт байршуулсан болно. 2013 онд Байгаль нуурын нутаг дэвсгэр дээрх 11,984 мониторингийн мэдээлэл бэлтгэн бүтээгдэхүүн гаргасан ( 2012 онд 11,659). Үүнээс 6,172-ийг нь ГМС (GIS)-д оруулсан байна.

2013 оноос “Росгеолфонд” Байгаль нуурын гадаргын усны температурын мэдээллийг шинээр оруулж эхэлсэн [7]. Мэдээлэл нь “TERRA” болон “AQUA” хиймэл дагуулаас ирдэг бөгөөд мэдээллийг “IMAPP” (International MODIS/AIRS Processing Package) программын хангамжаар боловсруулалт хийж байна.

Байгаль нуурын нутаг дэвсгэрийн байгалийн нөөцийн динамик өөрчлөлтийг сансраас судлаж байгаа нь шинжлэх ухааны болон салбарын зорилтуудыг шийдвэрлэхэд ихээхэн ач холбогдолтой мониторингийн хамгийн гол үр дүн юм.

Шинэчилсэн найруулгын дагуу экологийн хяналтын бодлого нь ОХУ-ын хууль эрх зүйн баримт бичгийг удирдлага болгон хяналт хэрэгжүүлж, зохион байгуулах, илэрсэн зөрчил эвдрэлийн үр дагаврыг арилгах, устган зайлуулах, зайлшгүй хэрэгжүүлэх шаардлагын хэрэгжилтийн үйл ажиллагаа, хэрэгжилтийн явц, хэтийн төлөв байдлыг үнэлж дүгнэх арга хэмжээнүүдэд чиглэгдэнэ.

Байгаль орчны улсын хяналт нь дараах зүйлүүдийг хамаарна:

- геологийн судалгаанд улсын хяналт хэрэгжүүлэх, газрын хэвлийн хамгаалалт болон оновчтой ашиглах,

- газрын төлөв байдалд улсын хяналт хэрэгжүүлэх,

- хаягдлын эргэлтийн салбарт улсын хяналт хэрэгжүүлэх,

- агаар мандал, агаарын бохирдолд улсын хяналт хэрэгжүүлэх,

- ус, усан орчны хамгаалалт, ашиглалтын байдалд улсын хяналт хэрэгжүүлэх,

- ОХУ-ын эх газрын дэвсгэрт экологийн улсын хяналт хэрэгжүүлэх,

- ОХУ-ын нутаг дэвсгэрт хамаарах далай тэнгис болон дотоодын далай тэнгис, нуур цөөрмийн усны төлөв байдалд экологийн улсын хяналт хэрэгжүүлэх,

- ОХУ-ын эдийн засгийн онцгой бүсэд экологийн улсын хяналт хэрэгжүүлэх,

- Байгаль нуурыг хамгаалах салбарт экологийн улсын хяналт хэрэгжүүлэх,

- Улсын, холбооны улсын ойн төлөв байдалд хяналт хэрэгжүүлэх,

- ан амьтаны хамгаалал арчилгаа болон тэдгээрийн амьдрах орчныг сайжруулах, нөхөн сэргээх холбооны улсын хяналт хэрэгжүүлэх,

- загас агнуур болон усны бионөөцийг хадгалах салбарт холбооны улсын хяналт хэрэгжүүлэх,

- ан агнуурт холбооны улсын хяналт хэрэгжүүлэх,

- байгалийн онцгой хамгаалалттай нутаг дэвсгэрийг ашиглах болон хамгаалах салбарт улсын хяналт хэрэгжүүлэх.

“Байгаль нуурын хамгаалалтын салбарт байгаль орчны улсын хяналт явуулах” хуулийн 19 дүгээр зүйлийн дагуу 1999.05.01-ний өдрийн № 94-Ф3 “Байгаль нуурын хамгаалалтын тухай” холбооны улсын хууль нь Байгаль нуурын салбар дахь экологийн улсын хяналтыг холбооны улсын эрх бүхий гүйцэтгэх засаглалын байгууллага болон Буриадын БНУ-ын гүйцэтгэх захиргаа, Забайкальскийн хязгаар, Эрхүү муж хэрэгжүүлэх бөгөөд ийнхүү хэрэгжүүлэхдээ холбооны улсын экологийн хяналт ба бүс нутгийн байгаль орчны улсын хяналт, дэг журам, ОХУ-ын хууль эрх зүйн тогтоомж болон ОХУ-ын хуулийн этгээдийн тогтоомжийг мөрдлөг болгоно. [4, 6].

2013 онд холбооны байгаль орчны улсын хяналт хэрэгжүүлэгч байгууллагуудын тоо бага зэрэг буурсан байна. 2013 онд Байгаль нуурын нутаг дэвсгэрийн хил хязгаарын хүрээнд 551 (2012 онд 623) байгууллага үйл ажиллагаа явуулж байсан бөгөөд тэдгээрээс төвийн бүсэд 171 (2012 онд 195) байгууллага, агаар мандлын нөлөөллийн бүсэд 101 (2012 онд 112) байгууллага, экологийн орчны (буфер) бүсэд 279 (2012 онд 316) байгууллага байна. Байгаль нуурын сав газарт 511 байгууллага харъяалагдаж байна. Байгаль нуурын нутаг дэвсгэрийн хүрээнд нийтдээ 2,847 экологийн хяналтын нэгж бүртгэгдсэн бөгөөд түүний дотор Буриадын БНУ-д 1,459, Эрхүү мужид 767, Забайкальскийн хязгаарт 621 нэгж байна.

2012-2013 онуудад Байгаль нуурын нутаг дэвсгэрийн хүрээнд холбооны улсын дүнгээр байгаль орчныг хамгаалах хууль тогтоомжийн хэрэгжилтийн байдалд 727 удаа (2012 онд 416 удаа) экологийн хяналт шалгалт явуулсны дотор:

- геологийн судалгаа, газрын хэвлийн хамгаалалт болон түүнийг үр ашигтайгаар ашиглах улсын хяналт – 116 (2012 онд 62),

- газар ашиглалтын улсын хяналт – 124 (2012 онд 71),

- хог хаягдлын улсын хяналт – 184 (2012 онд 109),

- агаарын бохирдлын улсын хяналт – 132 (2012 онд 74),

- ус, усан орчныг хамгаалах болон ашиглах улсын хяналт – 126 (2012 онд 68),

- ТХГН дахь ойн төлөв байдалд холбооны улсын хяналт – 126 (2012 онд 68),

- ТХГН-ийн ашиглалт болон хамгаалалтын улсын хяналт – 19 (2012 онд 21) удаа хийсэн байна.

Хяналт шалгалтын үр дүнгээр 2013 оны 619 (2012 онд 385) зөрчил илрүүлсэн ба зөрчил 61%-иар өссөн байна. Эдгээрийн 496 зөрчилд 12,002.8 мян.рубль (2012 онд 6,931 мян.рубль)-ийн захиргааны торгуулийн арга хэмжээ авсан бол 237 (2012 онд 186) хүнд захиргааны хариуцлага тооцсон байна.

2013 онд Байгаль нуурын нутаг дэвсгэрийн хэмжээнд байгаль хамгаалах хууль тогтоомжийн хэрэгжилтийн байдалд бүс нутгийн байгаль орчны улсын хяналт 20%-иар буурсан ба 639 удаа (2012 онд 794 удаа)-гийн хяналт шалгалт явуулсан байна.

Шалгалтын үр дүнгээр 2013 онд 599 зөрчил илрүүлсэн нь өмнөх он (2012 онд 1,144 зөрчил)-ыхоос 48%-иар буурсан байна. Эдгээрээс 401 зөрчилд 10,214.0 мян.рубль (2012 онд 9,075.4 мян.рубль)-ийн захиргааны торгуулийн арга хэмжээ ноогдуулж, төлүүлсэн байна. Захиргааны хариуцлагын арга хэмжээг 485 (2012 онд 765) хүнд ногдуулсан байна.

2012-2013 онуудад Байгаль нуурын дотоодын усан тээврийн улсын хяналтыг Оросын тээврийн хяналтын Баруун Сибирь дэх гол усны хяналтын улсын удирдах газар гүйцэтгэсэн болно. Навигацийн ажиглалтаар 2012-2013 онд Байгаль нуур дээр ашиглагдаж буй өмчийн олон хэлбэрийн 169 (2012 онд 161) хөлөг онгоцонд хяналт явуулахад, хөлөг онгоцны ашиглалтын аюулгүй байдлын норм зөрчсөн 642 (2012 онд 430) зөрчил илэрч, илэрсэн зөрчлийг арилгах 95 (2012 онд 68) сануулга олгож, илэрсэн зөрчлийг арилгах хүртэл ашиглалтын үйл ажиллагаа явуулахыг 27 хөлөг онгоцонд хориглож, 20 (2012 онд 108) албан тушаалтанд захиргааны хариуцлага тооцож нийт дүнгээр 1,054,800.0 рубль (2012 онд 175,200 рубль)-ийн торгуулийн арга хэмжээ ногдуулжээ.

Хөтөлбөрт тусгагдсанаар энэхүү гайхамшигт нуурыг хадгалан хамгаалах нь ЮНЕСКО болон бүх дэлхийн байгалийн өв болохын хувьд гарцаагүй бөгөөд Байгаль нуурын бүс нутгийн тогтвортой хөгжилийн хүрээнд ОХУ-ын нийгэм-эдийн засгийн хөгжлийн шалгуур үзүүлэлтүүдийн амжилт, ОХУ-ын нийгэм-эдийн засгийн тулгамдсан асуудлуудтай бүрэн хамааралтай байгаа юм. Байгаль нуурын нутаг дэвсгэрийн хэмжээнд үүсч буй ээдрээтэй асуудлыг иж бүрэн цогц байдлаар шийдэх шаардлагатай. Энэхүү асуудлыг шийдвэрлэхдээ хөтөлбөр-үндсэн арга зүй, дэвшилтэт арга хэлбэрийг ашиглах, зорилго болон тулгамдсан асуудлын харилцан уялдааг хангах, асуудлыг бодитойгоор шийдвэрлэх нэгдсэн гаргалгаа болон иж бүрэн шийдлийг тусгах хэрэгтэй.

Хөтөлбөр нь Холбооны улсын хэмжээнд нутаг дэвсгэрийн экологийн төлөв байдалд үнэлгээ өгөх иж бүрэн аргачлал, экологийн доройтлыг арилгах болон хязгаарлах асуудалд улсын дэмжлэг үзүүлэх арга замыг тодорхойлох, өнгөрсөн үеийн аж ахуйн үйл ажиллагааны хохирол, мөн байгалийн онцгойлон хамгаалах системийн үүсэл хөгжлийг тусгасан болно.

Байгаль нуурын давтагшгүй экосистемийг хадгалах нь улсын бодлого байдаг учраас хөтөлбөрийн санхүүжилтийн үндсэн эх үүсвэрийг ОХУ-ын төсөв болон Холбооны улсын төсвийн эх үүсвэрээр бүрдүүлдэг.

Хөтөлбөрийн үндсэн зорилго нь Байгаль нуур болон Байгаль нуурын орчмын бүсийг антропогены сөрөг нөлөөллөөс хамгаалах, байгалийн хүчин зүйлийн унаган төрхийг хадгалахад оршино.

2012-2020 онуудын холбогдох жилд Хөтөлбөрийн санхүүжүүлтийн ерөнхий дүн нь мөнгөн дүнгээр 58,158.5 сая рубль бөгөөд түүний дотор:

-      холбооны улсын төсвийн эх үүсврээс 83.2% (48,381.1 сая рубль, үүнээс: хөрөнгө оруулалт 33,513.0 сая рубль, шинжлэх ухааны судалгаа, шинжилгээний ажилд 464.1 сая рубль, бусад арга хэмжээнд 14,404.0 сая рубль)

-      ОХУ-ын төсвийн тусгай эх үүсврээс 14.4% (8,374.9 сая рубль)

-      төсвийн бус эх үүсврийн хөрөнгөөр 2.4% (1,402.5 сая рубль).

Эдгээр эх үүсвэрүүдийг Эрхүү муж, Буриад­ын БНУ болон Забайкальскийн хяз­гаарын бүс гэсэн гурван бүсэд хуваан зарцуулдаг. Энэ нь Байгаль нуурын бүх экологийн асуудлын 80%-ийг шийдвэрлэх боломжтой.

Хөтөлбөрийн улсын (төрийн) зохицуулагч-захиалагч байгууллага нь ОХУ-ын Экологи, байгалийн нөөцийн яам болно. Хөтөлбөрийн улсын (төрийн) захиалагчид нь – ОХУ-ын бүс нутгийн хөгжлийн яам, газрын хэвлийн ашиглалтын Холбооны агентлаг, усны нөөцийн Холбооны агентлаг, загас агнуурын Холбооны агентлаг, байгалийн нөөц ашиглалт, хяналтын Холбооны алба, хүрээлэн буй орчны мониторинг ба ус цаг уурын Холбооны алба байдаг.

Төлөвлөсөн зорилгоо хэрэгжүүлэхийн тулд дараах асуудлуудыг шийдвэрлэхээр тусгасан:

-      байгаль нуурын нутаг дэвсгэрийн хэмжээнд усны объектуудад хаягдаж буй бохирдуулагч бодисуудыг хязгаарлах,

-      байгаль нуурын нутаг дэвсгэрийн хаягдалаар бохирдсон бохирдолын түвшинг бууруулах, түүний дотор нутаг дэвсгэрийн нөхөн сэргээлтийг бий болгох,гүнзгий болон маш ихээр бохирдсон хэсэгт гол анхаарал хандуулах,

-      онцгой хамгаалалттай бүс нутгийн нөхөн сэргээгдэх эрчмийг үр өгөөжтэй ашиглах,

-      байгаль нуурын нутаг дэвсгэрийн хэмжээнд биологийн нөөцийг нөхөн сэргээх болон хадгалах,

-      байгаль нуурын нутаг дэвсгэрийн хэмжээнд экологийн төлөв байдалд улсын хяналтыг хэрэгжүүлэх,

-      байгаль нуурын нутаг дэвсгэрийн хэмжээнд Байгаль нуурын эрэг, голын болон бусад усны эх үүсврийн эргийн хамгаалалтын арга хэмжээг хэрэгжүүлэх,

Хөтөлбөрийг 2012-2020 онуудад хэрэгжүүлэхдээ 2 үе шаттай байхаар авч үзсэн.

1-р үе шат (2012-2015 он)-нд тэргүүлэх ач холбогдолтой арга хэмжээнүүдийг хэрэгжүүлэх учиртай. 1-р үе шат амжилттай хэрэгжсэний үр дүнд байгаль хамгаалах арга хэмжээг хэрэгжүүлэх арга зам, аргачлал тодорхойлогдоно.

2-р үе шат (2016-2020 он)-д урьдах үе шатад эхэлсэн тэргүүлэх чиглэлийн төслүүдийг дуусгах, мөн Байгаль нуурын нутаг дэвсгэрийн хэмжээнд экологийн арга хэмжээнүүдийн хамрах хүрээг бодитойгоор өргөтгөх, Хөтөлбөрийн зорилтот үзүүлэлтүүдийг ханган амжилттайгаар хэрэгжүүлэх боломжийг бүрэлдүүлнэ.

2012 оны Хөтөлбөрийг хууль эрх зүй, нормын хүрээнд тасралтгүй хэвийн хэрэгжүүлэх нөхцөлийг хангах зорилгоор ОХУ-ын Байгаль орчны яам дараах тушаал шийдвэрийг гаргасан:

1)    2012.09.27-ны өдрийн № 296 “ОХУ-ын төсөв, холбооны улсын дэд төсвийн оролцоотойгоор холбооны улсын хөтөлбөрийн зорилгыг удирдлага болгон байгаль хамгаалах арга хэмжээг санхүүжүүлэх хэлэлцээрийг хэрэгжүүлэх арга хэлбэрийг батлах тухай”, “2012-2020 онуудад Байгаль нуурын хамгаа­лалт болон Байгаль нуурын нутаг дэвсгэрийн нийгэм-эдийн хөгжилийг хангах тухай”. Эдгээр тушаалуудаар оролцогч талуудын эрх үүрэг, эрх үүргийн хуваарилалт, шилжүүлэлтийн нөхцөл болон зарчим, хэлэлцээрийн арга хэлбэрийг баталсан болно.

2)    2012.10.16-ны өдрийн № 329 “ОХУ-ын экологи болон байгалийн нөөцийн яамны санал болгосноор холбооны улсын төсвийн захиран зарцуулалтыг холбооны улсын төсвийн болон улсын байгууллагуудад шилжүүлэх дүрэм журамд өөрчилөлт оруулах, 2012.06.01-ний өдрийн № 141 “ОХУ-ын экологи болон байгалийн нөөцийн яамны тушаалаар баталсан бусад зорилтот арга хэмжээг батлах тухай”. Эдгээр тушаалуудын дагуу Холбооны улсын төсвийн байгууллагуудын хөтөлбөрийн зорилго, хэрэгжилтийг хангах, эрх шилжүүлэлт, санхүүжилтийн эх үүсврийг бүрдүүлэх, улсын захиалгыг хэлбэртгүй хэрэгжүүлэх зорилгоор “Бүх оросын аж ахуй болон соёлын хөгжлийн төв” нь дараах арга хэмжээнүүдийг авна:

-      Байгаль нуурыг хамгаалах хүрээнд мэдээллийн тоон систем-интернетээр хангах болон мэдээлэлийн системийг ашиглах, мэдээллийн эх үүсвэрийг улсын олон хэлэнд хөрвүүлэх (оруулах),

-      Байгаль нуурын төлөв байдлын тайланг жил бүр гаргах,

-      Байгаль нуурын нутаг дэвсгэрт байрлах ТХГН-ийг нэгдмэлээр хамгаалах горимыг бий болгох, аялал жуулчлал-амралт чөлөөт цагын цогцолбор болон бусад цогцолборуудын байршлыг оновчтойгоор төлөвлөх,

-      Байгаль нуурын нутаг дэвсгэрт байрлах ТХГН-ийн үйл ажиллагааг шинжлэх ухаан, эрдэм шинжилгээний судалгааны үндсэн дээр удирдах,

-      Оршин суугчид, хүн ардын экологийн боловсролыг дээшлүүлэх.

3)    2012.11.28-ний өдрийн №403 “Холбооны улсын зорилтот хөтөлбөрийг хэрэгжүүлэх, удирдан чиглүүлэх зарим арга хэмжээг батлах тухай”, “Байгаль нуурыг хамгаалах болон Байгаль нуурын нутаг дэвсгэрийг бүхэлд нь 2012-2020 онуудад хөгжүүүлэх нийгэм-эдийн засгийн арга хэмжээ”-г батлах тухай ОХУ-ын Засгийн газрын 2012 оны 8 дугаар сарын 21-ний өдрийн 847 дугаар тогтоол гарсан. Энэ тогтоолоор дараах чиг үүргийг тодорхойлсон:

-      Хөтөлбөрийн удирдлагын зарчим болон улсын захиалагын харилцан хамаарлыг уялдуулах,

-      Хөтөлбөрийг хэрэгжүүлэх зохион байгуулалт-санхүүжилтийн төлөвлөгөөний арга хэлбэрийг төгөлдөржүүлэх,эрэмблэх,

-      Хөтөлбөрийг хэрэгжүүлэх явцад Хөтөлбөрийн арга хэмжээг засварлах, зохицуулах арга зам болон тэдгээрийн чадав­хийг нэмэгдүүлэх нөөц боломжийг дайчлах,

-      Хөтөлбөрийн хэрэгжилтийн явц байдал, үр дүн, зорилгын хэрэгжилтийн үзүүлэлтүүдийг мэдээлэх мэдээлэлийн ил тод байдлыг хангах үйл явц, арга хэмжээ, хэрэгжүүлэгчдийн оролцоог бий болгох нөхцөлийн тухай болон түүний арга зам, мөн гүйцэтгэгчдийг сонгон шалгаруулах үзүүлэлтүүд, тавигдах шаардлагын тухай.

Хөтөлбөрийн хэрэгжилтийн үр ашгийг дээшлүүлэх зорилгоор ОХУ-ын Засгийн газар 2013 оны 12 сарын 26-ны өдрийн “2012-2013 онуудад Байгаль нуурыг хамгаалах болон Байгалийн нутаг дэвсгэрийн нийгэм-эдийн засгийн хөгжлийн тухай” 1295 дугаар тогтоол гаргасан. Хөтөлбөрийн өөрчлөлт нь санхүүжилтээс хамааралтай [4].

Хөтөлбөр нь Байгаль нуурыг бохирдуулж буй бодисуудын хаягдалыг хязгаарлах асуудлыг шийдвэрлэх ба эхний ээлжинд түүний эрэг дагуу 50%, Байгаль нуурын нутаг дэвсгэрийн хүрээнд 80% хүртэл нөхөн сэргээх үйл ажиллагааг хэрэгжүүлнэ. Мөн сөрөг нөлөөлөл үзүүлж буй хүчин зүйлүүдийг багасгах чиглэлээр, Байгаль нуурын нутаг дэвсгэрийн төлөв байдалд экологийн хяналт шинжилгээний системийг боловсронгуй болгох зэрэг асуудлуудыг шийдвэрлэхээр төлөвлөж байна [3].

Үүнээс гадна хөтөлбөр нь тухайн бүс нутагт биологийн олон төрөл зүйлийг хадгалах, байгалийн нөөцийн эрсдэлийг бууруулах, экологийн аялал жуулчлалыг хөгжүүлэх зэрэг иж бүрэн арга хэмжээнүүдийг багтаасан болно. Байгаль нуурын талаар эхний ээлжинд авч хэрэгжүүлэх арга хэмжээг санхүүжүүлэх асуудал холбооны улсын санхүүгийн эх үүсвэрт тусгагдсан, түүний дотор ТХГН-ийн хөгжил болон Буриадын БНУ-ын хуучин Жидингийн комбинат, БЦБК (Буриадын БНУ-ын цаас картоны комбинат) зэрэг бусад нөлөө бүхий объектуудын байгаль хамгаалах арга хэмжээг хэрэгжүүлэхэд чиглэгдсэн болно.

Хөтөлбөрийг хэрэгжүүлэхэд 2013 онд 1,182.2 сая рублийн зардал төсөвлөсөн бөгөөд (үүнээс холбооны төсвөөс 992.9 сая рубль, холбооны субъектүүдийн нэгдсэн төсвөөс 49.3 сая рубль, төсвийн гаднах эх үүсвэрээс 140 сая рубль). Бодит байдлаар хөтөлбөрийн зардал 104% байгаа. Үүнээс холбооны төсвийн зардал 98%, төсвийн гаднах эх үүсвэрээс 144% (140 сая рубль зарцуулахаар төсөвлөсөн байсан ч бодитоор 201.36 сая рубль зарцуулсан). Төсвийн гадуурх эх үүсвэрээр Жидийн гянт болд-молибденийн комбинатын 473.6 мян.тн хаягдлыг боловсруулсан байна [4].

2013 онд Холбооны “Байгаль нуурыг хамгаалах, Байгаль нуурын нутаг дэвсгэрийн нийгэм-эдийн засгийг хөгжүүлэх” зорилтот хөтөлбөрөөс гадна Байгаль нуурыг хамгаалах арга хэмжээнд холбооны төсвөөс 205.7 сая рубль зарцуулсан байна (2012 онд 156.58 сая рубль зарцуулсан).

Байгаль нуурын нутаг дэвсгэрт байрлах ОХУ-ын гүйцэтгэх засаглалын байгууллагуудаас Байгаль нуурын нутаг дэвсгэрт хэрэгжүүлэх төсөл арга хэмжээг санхүүжүүлэхэд 2012 онд 62.582 сая рублийг дараах бүс нутгйин хөтөлбөрт тусгасан:

- “2017 он хүртэл Буриадын БНУ-ын Экологийн аюулгүй байдал хангах” улсын зорилтот хөтөлбөрийн арга хэмжээг санхүүжүүлэхэд 2012 онд 23.823 сая рубль, 2013 онд 33.264 сая рубль,

“2011-2015 онуудад Эрхүү мужийн хүрээлэн буй орчныг хамгаалах” урт хугацааны зорилтот хөтөлбөрийг хэрэгжүүлэхэд 2012 онд 36.639 сая рубль, 2013 онд 206.623 сая рубль.

Забайкальскийн хязгаарт 2012-2013 онд Хилок хотын шугам хоолойн байгууламжийн их засварын ажлыг гүйцэтгэсэн. Энэ ажлыг Холбооны улсын төсвөөс 2012 онд 2.12 сая рубль зарцуулсан бол 2013 онд орон нутгийн төсөв (бүс нутгийн дэд төсөв)-өөс уг ажилд 1.463 сая рубль гарган санхүүжүүлэхийг зөвшөөрчээ.

Буриад улсын төсвөөс Байгаль нуурын нутаг дэвсгэрийн арга хэмжээний зардалд 112.3 сая. рубль зарцуулсан бөгөөд үүнээс 56.1% нь Холбооны “Байгаль нуурыг хамгаалах болон Байгал­ийн нутаг дэвсгэрийн 2012-2020 онууд­ын нийгэм-эдийн засгийг хөгжүүлэх” зорилтот хөтөлбөрийн арга хэмжээнд зарцуулагдсан байна [4].

НҮБ-ын хөгжлийн хөтөлбөр (UNDP) болон Даян дэлхийн Байгаль хамгаалах сан (GEF)-гийн дэмжлэгтэйгээр “Байгаль нуурын сав газрын хил дамнасан экосистемийн байгалийн нөөцийн нэгдсэн менежмент” төсөл өөрийн үйл ажиллагааг Монгол, ОХУ-ын нутаг дэвсгэр дээр 2011 оноос явуулж байна. Сэлэнгэ мөрний хилийн усны нөөцийн салбарт хэдэн арван жилээр хоёр талын хамтын ажиллагаагаар бэхжиж ирсэн уламжлалт бат бэх харилцаа, уулын олборлох болон аялал жуулчлалын салбарын дэмжлэг нь Дэлхийн байгаль хамгаалах сангийн (ГЭФ) Үйл ажиллагааны хөтөлбөрийн Стратегийг хэрэгжүүлэх нь Байгаль нуурын сав газрын хил дамнасан экосистемийн хилийн усны менежмент, түүн­ийг хамгаалахад катализатор болж байна.

Төсөл нь хоёр орны үндэсний Засгийн газар, орон нутгийн түвшинд, иргэний байгууллагуудыг Байгаль нуурын сав газрын хил дамнасан давтагдашгүй экосистемийг хамгаалах, үр ашигтай ашиглах зорилгоор байгаль хамгаалах өөрийн улс төрийн болон практик үйл ажиллагаанд татан оролцуулж байна.

Төслийн үндсэн зорилго нь Хөвсгөл нуур болон Байгаль нуурын сав газрын байгалийн нөөцийг иж бүрэн удирдах, экосистемийн уян хатан байдлыг хангах, эдийн засгийн тогтвортой хөгжлийг усны чанарын буурах аюулаас урьдчилан сэргийлэх замаар хангахад оршино. 2012 оноос эхлэн төсөл 65 тендер зохион байгуулж (Байгууллагуудтай гэрээ байгуулах замаар), Монгол, ОХУ-ын нутаг дэвсгэр дээр олон арван ажлыг хийж, хэрэгжүүлж байна.

Чичирхийллийн бүсийн хувьд сав газрын бүс нь Транс байкалийн бүсийн Байгалийн рифтийн бүсэд хамаардаг. Чичирхийллийн идэвхжлийн 8-9 балл нь хамгийн их бөгөөд бүхэлдээ түүнээс Байгаль нуураар дамжин Монголын хойт хэсэгт 8 балл хүрдэг. Улмаар статистик үзүүлэлтээс харвал газар хөдлөлтийн идэвхжил нь экзоген процесс бөгөөд энэ нь газрын гулсалт, чулуулгийн нуралт, мөсөн хурдсын шилжилт, шаврын хурдас, цасны нуранги зэрэг үзэгдэл дагалддаг байна.

Газар хөдлөлтийн эпицентр нь ихэнхдээ Байгаль нуур болон Сэлэнгийн делтэд оршдог. Газар хөдлөлтийн аюултай үзэгдлүүд болох 9-10 баллын газар хөдлөлт архивын дарааллын тэмдэглэлд үлдсэн бий. 6-7 баллын газар хөдлөлт Буриадын хойт хэсэгт болсон бөгөөд 11-12 баллын хүчтэй газар хөдлөлт 1905 оны 7 дугаар сарын 7, 23-нд Монголд болсон. Үүнд Кабанскийн хагарал эпицентрийн төвөөс 500 км-ийн зайд төмөр замын тунельд чулуулгийн массын шилжит болсон ба зарим газар хөдлөлтийг дор сийрүүлэв.

Монголын хойд хэсэгт Жидийн нурууны газар хөдлөлт (1957.02.06) 9 балл, Монголын хойд хэсгийн Могодын газар хөдлөлт (1967.01.05) 10 балл, Монголын хойд хэсэг, Закаменскийн ойролцоо (1984.01.17) 7-8 балл, Буриадын Оронгой (1980.10.02) 7 балл, Сэлэнгийн Зэлтэр голын цутгалын хэсэг (1989.05.13) 7 баллын хүчтэй газар хөдлөлт болжээ.

Цагааны газар хөдлөлт (1862.01.12/)-ийг онц аюултай газар хөдлөлтөд тооцдог. Энэхүү газар хөдлөлтөөр Харазын суваг, Энхбулагийн гол хоорондын талд тектоник хагарал үүсч, 260 км² талбай бүхий газар 7-8 м доош суусан байна. 203 км² газар усаар дүүргэгдэн нуур болж, Провалын булан үүссэн. Энэхүү газар хөдлөлт нь 10 баллын газар хөдлөлт байв. 8 баллын газар хөдлөлт нь эпицентрээс 170-180 км-ийн урттай бүс үүсгэдэг. Газар хөдлөлтийн бүсийн нийт талбай 2 сая.км² бөгөөд эпицентрийн ойролцоо томоохон чулуулгийн гулсалтыг үүсгэдэг ба 400 км² талбайг эзэлнэ.

Байгаль нуур болон Монголын эпицентртэй газар хөдлөлийн идэвхжил нь 6-7 балл заримдаа 8 балл хүрэх бөгөөд газар хөдлөлтийн давтамж нь 0.028-0.049. Монголын эпицентртэй Жид-Витим­ийн бүс дэх томоохон хагарал нь Буриадын БНУ-ын Закаменск, Жидинск, Хиагтын районуудад аюултай юм. Байгаль нуурт эпиценттертэй газар хөдлөлт нь Кабанск, Прибайкальскьск, Иволгин,Тарвагатай, Заиграевын районууд Улаан-Үд хотын хүн амд эрсдэлтэй юм.

Үер: Архив, утга зохиол, түүхийн баримт бичгүүдэд сав газрын доторх аюултай үерийн тухай тэмдэглэн үлдсэн байна [10]. Өнөөгийн байгаа статистик мэдээллийг үзвэл 1936-2012 онуудын хооронд Сэлэнгэ мөрний усны түвшин 400 см-ээс дээш гарсан томоохон үерүүд 1936.11.06, 1940.05.08, 1971.05.08 болон 1973.07.29-нд тохиожээ. Түүнээс гадна бага хэмжээний үерүүд (300 см-ээс дээш) 1938, 1942 ба 1990 онуудад болсон байна.Үерийн гол хүчин зүйл нь зуны улирлын ихээхэн устай аадар бороо, өвлийн улиралд уулын хярд унасан томоохон цасан хуримтлал, орон нутгийн уул хөндийн ландшафтын онцлогоос шалтгаалж байна (Зураг 4.4.2).

Сав газрын дотор 61-90% нь хур борооны ус болон цасны хайлалтын уснаас, зөвхөн 10% нь голын усны үерээс шалтгаалдаг. Үд голын хувьд үерийн 31% нь уулын гол болох Курба Она голуудын усны түвшингээс хамаарч байна.

Гэнэтийн үерүүд ихээхэн хор уршигтай бөгөөд усны түвшин 400 см-ээс дээш болсон үед илэрдэг. Ус хагалбарын уулсын рельеф, голын сайн хэрчигдэл зэрэг нь голын усны хуримтлалыг эрс нэмэгдүүлдэг.

Жид голд сүүлийн 70 жилд болсон томоохон үерийн үед буюу 1971 оны үерээр усны түвшин 4.57 м нэмэгдсэн ба (Камнейн хяналтын станц) 2.79 м болсон (Жидийн усны харуул). 1973 онд Цөх голд болсон үерийн үед усны түвшин Поворотын усны харуулд 1.88 м/хоног болсон бол Черемховагийн усны харуулд 1.19 м/хоног болжээ. Мөн 1991 онд Үд голд болсон үерийн үед голын усны түвшин 1.1 м дээшилсэн байна. Түвшин бууралт аажмаар явагддаг бөгөөд 0.3-0.5м/хоног байв. Уулын цутгалуудын голын усны түвшин эрс нэмэгддэг бөгөөд (Камней, Курба, Она зэрэг голууд) энэ нь тэдгээрийн байршил, мөстлөгийн бүс, хөрсний нэвчилт бага зэргээс хамаардаг.

Үерийн үргэлжлэх хугацаа Жид, Цөх, Хилок голуудад 10-15 хоног бөгөөд Сэлэнгэ мөрний хувьд 20-25 хоног, Үд голын хувьд 38 хоног байдаг (Улаан-Үд, 1936 он).

Ойн түймэр: Ихэвчлэн хавар, зуны улиралд нарс модонд давамгайлан ойн түймэр үүсдэг бөгөөд яагаад гэвэл нарс бусад модыг бодвол илүү шатамхай байдаг ба түймрийн тааламжтай орчин болдог байна. Гэхдээ түймрийн ихэнх нь хүний үйл ажиллагаатай холбоотой [10].

Сүүлийн 10 жилд дунджаар нэг жилд 431-1,224 удаагийн түймэр тэмдэглэгдсэн байна. Эдгээр түймэр нь 6,617-100,000 хүртэл га талбайг хамарсан бөгөөд маш их хохирол учруулсан байна. Түүнээс гадна түймрийн үед ялгардаг утаа нь хүний эрүүл мэндэд эрсдэлтэйгээс гадна зэрлэг ан амьтны байгалийн тархалтад сөргөөр нөлөөлдөг. Хот суурин газрын орчимд үүссэн түймэр нь маш их аюул дагуулдаг. Статистик мэдээллээр 140 түймэр Улаан-Үд хотын орчимд гарсан ба тэнд оршин суугчдад аюул дагуулж байв.

Өнөөгийн байдлаар түймрийн хор хөнөөл маш их байна. Жишээлбэл: 1,533 түймэр 89,630 га-г хамарч байгаа бөгөөд 2011 онд 731 байсан нь 2010 оныхоос илүү байжээ.

2011 онд түймэрт өртсөн газар нутаг 53,708.99 га болж өссөн нь 2010 оныхоос даруй их байсан.

Түймэр унтраалтын тайланд тэмдэглэ­сэнээр Прибайкальскьскт 148 удаагийн түймэрт 16,408.54 га, Закаменскд 68 удаагийн түймэрт 11,671.4 га, Хижинскийд 101 удаагийн түймэрт 7,356.75 га-д, Заиграевскт 208 удаагийн түймэрт 4,750.35 га, Тавагатайд 131 удаагийн түймэрт 7,175.20 га, Хоринскт 120 удаагийн түймэрт 7,557.82 га, Улаан-Үд хотын орчимд 134 удаагийн түймэрт 406.78 га-г хамарсан байна (Буриад улсын Онцой Байдлын яамны мэдээ).

Экспертүүдийн үнэлгээгээр ойн түймрийн 52.8% нь ХАА-н зорилгоор асаасан гал хяналттай, хяналтгүй байдлаас үүдсэн түймэр, 45.7% нь хүний үйл ажиллагаа санаатай галдах мөн осол аваар зэргээс, 0.8% нь байгалийн шалтгаанаар аянга цахилгаан, өөрөө шаталт зэргээс гарч байна.

Шавар гулсалт (Хөрсний гулсалт): Байгалийн рифтийн тектоник идэвхжил, гүний хагарлууд болон чулуулгийн ан цав, хэмхдэс өгөршлийн үр дүнд уулын хажуу хэсэгт чулуулгийн хэмхдэсийг бий болгон улмаар налуугийн дагуу аажмаар урсан доошилдог.

Удаан хугацаанд бороо үргэлжлэн орох, богино хугацааны усархаг борооны дараа борооны ус их хэмжээний гадаргын хөрс, чулуулгийн хэмхдэсийг авч зөөдөг. Энэхүү хольц уулын голуудад орж хурд массын нийлбэр болон хувирдаг. Шаврын зөөгдөл нь ихээхэн хэмжээний шавар, чулуулгийн үйрмэг, ус, ургамлын материалын зөөвөрлөдөг. Хангар уулын, Жидийн, Хамар давааны, Улаан бургасын голууд болон тэдгээрийн татамд маш их шаврын хурдас хагшаас тогтсон байна. Жид голын дунд болон дээд хэсэгт шаврын маш их хурдас (хагшаас) тэмдэглэгдсэн байна. Мөн тэрчлэн Модон хул, Камней, Зүүн наран, Цахирх, Улятуй, Боргой зэрэг уулын голуудад шаврын зөөгдөл үүссэн байна.

Өмнөд Байгалийн бүсэд (Хамар даваа нурууны хажуу) шаврын зөөгдөл янз бүрийн идэвхжлээр илэрсэн ба энэ нь 1963, 1889, 1903, 1910, 1915, 1921, 1927, 1932, 1934, 1938, 1952, 1960, 1962, 1965 болон 1971онуудад тус тус тэмдэглэгдсэн байна.

Шаврын зөөгдөл Сэлэнгийн дунд хэсэгт жишээлбэл, Кутанка, Тарвагатай голуудад 1914, 1950 болон 1961 онуудад тэмдэглэгдсэн.

Зураг 4.4.1. Чичирхийллийн эрсдэлтэй бүсүүд [3]

Боргой (1965 он), Грязнуха (1968 он) голуудын шаврын зөөгдөл ихээхэн хохирол учруулсан байна.

Тэхлээр ус хагалбарын жижиг голууд Кутянка, Тарвагатай, Сакура, Сава Хиагт голуудад шаврын хурдас хуримтлал бий болсон байна. Тарвагатай, Мухар шивэр, Бичурск, Хиагт голуудын уулын хажуу нь шаварлаг элс, элсэрхэг хэмхдэс, мөн их хэмжээний элэгдэлд орсон байдаг тул шаврын хурдас үүсэх нөхцөлийг бүрдүүлдэг. Шаврын хурдас үүссэн талбайн хэмжээ 0.08-0.2.

Элэгдэл-хуримтлалын процесс: Жалга болон голын элэгдлээр элэгдлийн бүтээг­дэхүүн гол руу зөөгддөг ба улмаар дунд болон жижиг голуудын шаварлаг болон гүехэн хурдас хуримт­лалыг бий болгохоос гадна голын голдирлыг өөрчилдөг.

Усан хагалбарын доторх байгалийн байдал нь өндөрлөг хэсэгт эрозийн процесс бий болдог (гуу жалга дефлаци бий болно).

Түүнээс гадна идэвхтэй газар ашиглалт нь нүх болон хажууг өргөнөөр бий болгодог. Эолоны процесс нь салхины үйл ажиллагааны үр дүнд бий болдог хурдас хуримтлал юм. Хүчтэй салхи нь хөрсийг дахин зөөгдөх хүчин зүйл болдог бөгөөд хөрс болон жижиг гадаргууг өөрчилдөг. Энэхүү процесс шаварлаг элс ихээхэн тархсан газар илэрдэг бөгөөд хөрс болон ургамлын бүрхэвчийг дахин зөөдөг. Энэхүү процесс нь Заганск, Худунск, Цагаан давааны нуруудын өмнө хажууд маш ихээр тархсан бөгөөд энэ нь Сэлэнгэ болон Цөх голуудын бэлчрийн хэсэг юм.

Сэлэнгэ, Үд, Жид, Хилок, Цөх голуудын судлагдсан хөндийнүүд, тэдгээрийн усан хагалбарын хэсэгт эрозийн (элэгдлийн) процесс их байна. Цагаан даваа, Малханск, Заганскийн нуруудад мөн хээрийн бүсэд энэхүү процессын идэвхжил их байна.

Шугаман элэгдэл нь зарим газраа 12 км² хүрнэ. Одоогийн байдлаар 400 м-ээс урттай 12 мянган гуу жалга тэмдэглэгдсэн байна. Жалгуудын нийт урт 1.9 км болно. Элэгдэлд өртсөн газрын нийт хэмжээ 1-13/100 км/км² болох ба дунджаар 5/100 км/км², жалгын нягтшил 0.03-0.19 км/км² (0.08 км/км²). Энд шаварлаг хурдсын урт 5-7 км, гүн нь 40 м болно. Боргой, Галуут нуур, Тугнуй, Үд голуудын хөндийд элэгдэл (0.3-1 км/км²). Малханск, Заганск, Кудунск, Курбинскийн нуруудад шугаман элэгдэл ойгүй газар ажиглагддаг. Энд жалгын өсөлтийн хэмжээ 0.5-26 м/жил.

Зураг 4.4.2. Үер [3]

Монгол Улсад байгалийн аюулт үзэгдлийн давтамж сүүлийн 10 жилд нэмэгдэх болсон. Энэхүү давтамжийн үзэгдлийг цаг уурын өөрчлөлттэй холбон тайлбарлах болсон. Монголд цасан шуурга, их хэмжээний цас унах, шороон шуурга, зуд (хахир өвөл), үер, хөрсний гулсалт, түймэр, хуурайшил, цөлжилт зэрэг байгалийн аюулт үзэгдэл ихээхэн ажиглагдаж байна.

Зураг 4.4.3. Улаан-Үд хот орчмын ойн түймэр

Улсын хэмжээнд ус цаг уурын аюултай болон гамшигт үзэгдлийн улмаас 2008 онд 82 хүн амь насаа алдан, 414,918 толгой мал хорогдож, 3.5 тэрбум.төг-ийн хохирол, 2009 онд 47 хүн амь насаа алдан, 446,402 толгой мал хорогдож, 12.4 тэрбум.төг-ийн хохирол, 2010 онд 8 хүн амь насаа алдаж, 9.7 сая гаруй мал хорогдож, 52.7 тэрбум.төг-ийн хохирол, 2011 онд 13 хүн амь насаа алдан, 1,100 толгой мал хорогдож, 2.8 тэрбум.төг-ийн хохирол хохирол тус тус учирсан байна.

2012 онд фронтын гаралтай аюултай болон гамшигт үзэгдлүүд болох хүчтэй салхи шуурга 13 удаа, их бороо 2 удаа, их халуун 2 удаа, их хүйтэн 2 удаа, цочир хүйтрэл 7 удаа, хүйтэн бороо 2 удаа ажиглагдаж, үүний улмаас нийт 1 хүн амь насаа алдаж, 6,555 мал хорогдож, 36 байшингийн дээвэр салхинд хууларч, 17 гэр нурж, эрчим хүчний 58 шон унажээ.

Зуд гэдэг нь Монгол нэр томъёо бөгөөд хахир хүйтэн өвлийг хэлэх бөгөөд мал ус, тэжээлийн хомсдол, хүйтнээс харангадаж ихээр хорогдохыг хэлж байгаа юм. Зудыг цагаан, хар, шуурганы, хүйтний, хавсарсан, туурайн зуд гэж ангилдаг. Зундаа ган гачигтай байснаас өвс тэжээл хангалттай базаах боломж олгоогүй, улмаар өвөлдөө цас их орж, салхилан, агаар хэм хэвийн хэмжээнээс доогуур болж хүйтний эрч эрс чангарч, бэлчээрийг үлэмж их цас дарсанаас бэлчээрийн хомсдолд орж, мал сүрэг бэлчих аргагүй болж, өвс тэжээлээр гачигдан зутрах зэрэг өвлийн улирлын нөхцөл байдлыг цагаан зуд боллоо гэдэг.

Зудын үед мал бэлчээрлэж чадахгүй болж, төв суурин газарт үйлдвэрлэл аж ахуйн нэгж хэвийн үйл ажиллагаа явуулах боломжгүйд хүрдэг.

Монгол орны нөхцөлд цагаан зудын үед ихээхэн хохирол амсдаг. Тухайлбал: Хамгийн сүүлд 2009-2010 оны өвөл 18 аймгийн 175 сумыг хамарсан зуд болж 9.7 сая мал хорогдож, нийтдээ 526.8 тэрбум.төг-ийн хохирол учирсан байна.

Өвөл, хаврын улиралд малын ундны хэрэгцээг хангах цас байхгүйгээс мал харангатаж харын зуд бий болдог.

Хуурайшил: Монгол орны хуурай болон хагас хуурай нөхцөлд хуурайшил ихээр ажиглагддаг. Ихэнх нутгаар хуурайшил ажиглагддаг болсон. Хуурайшил ойт хээр, хээрийн бүсэд 10 жилд 1 удаа ажиглагдах ба цөлийн бүсэд хуурайшилт 2 жилд удаа ажиглагдах болжээ.

Хүснэгт 4.4.1. 2010-2012 онд ажиглагдсан ус цаг уурын гамшигт үзэгдлийн улмаас учирсан хохирол

Зураг 4.4.4. Мөнх цэвдгийн дүүрэгчлэл [3]

Зураг 4.4.5. Гадаргуун үүслийн экзоген процессууд

Ашигласан материал

1.    “Байгаль нуурын төлөв байдал, хамгаалалтын тухай” 2013 оны улсын тайлан, Эрхүү хот. http://www.mnr.gov.ru/regulatory/list.php?part=1258

2.    БОНХЯ, “Байгаль орчны төлөв байдлын тайлан 2011-2012 он”, 2013 он. http://bic.iwlearn.org/mn/documents/documents/state-reports/State%20of%20the%20Environment%20Report%20MONGOLIA-%202011-2012%20-MGL.pdf/view

3.    “Байгаль нуурын экологийн атлас”, ОШУА СС-ын Газар зүйн хүрээлэн, масштаб 1:5000,000, 2014 он. http://bic.iwlearn.org/ru/atlas/atlas

4.    Дэлхийн эрүүл мэндийн байгууллагын суурь мэдээлэл. http://www.who.int/collaboratingcentres/database/ru/

5.    О.А.Тимошкин, В.В.Мальник, М.В.Сакирко, К.Боедекер “Байгаль нуурын экологийн хямрал”, Эрдэмтэд онош тавьж байна. Шинжлэх ухаан тэргүүн эхээс. № 5 (59), 2014 он. http://estandard.mn/filebase/files/4943-2011.pdf.

6.    Г.Г.Хамнаева, А.И.Куликов, Б.З.Цыдыпов “Закаменск хот, түүний хил залгаа нутгуудын хүрээлэн буй орчны өнөөгийн экологийн байдал”, /Вестник БГСХА, 2013 он, №3. 79-85 х.-наас.

7.    Монгол Улс, “Хараа голын сав газрын усны чанар, бохирдлын халуун цэгийн үнэлгээний тухай тайлан”, 2013 он.

8.    БОНХЯ, “Монгол Улсын усны нөөцийн нэгдсэн менежментийг бэхжүүлэх нь” төсөл, “Монгол орны усны нөөцийн нэгдсэн менежментийн төлөвлөгөө боловсруулахад зориулсан судалгааны эмхэтгэл”, I боть, УБ хот, 2012 он. http://bic.iwlearn.org/mn/documents/documents/state-reports/ulsyn-usny-nootsiin-neghdsen-mieniezhmientiin-tolovloghoo-bolovsruulakhad-zoriulsan-sudalghaany-emkhetghel-neghdugheer-devter-monghol-kheleer/view

9.    Т.А.Борисова “Байгаль нуурын сав газрын байгаль-антропогены эрсдлүүд”, Новосибирск. “ГЕО” Академийн хэвлэл, 2013 он, 126 х.

10.  “Байгаль нуурын байдал, түүнийг хамгаалах тухай” 2012 оны тайлан, Эрхүү хот, “Росгеолфонд” Сибирийн салбар, 2013 он, 436 х. http://www.mnr.gov.ru/regulatory/list.php?part=1258

11.  “Буриад улсын 2013 оны хүрээлэн буй орчны байдал түүнийг хамгаалах тухай” Улсын тайлан. http://minpriroda-rb.ru/upload/iblock/26b/gocdoclad_2013.pdf

БАМ-ын бүтээн байгуулалт нь тус бүс нутгийн хүн амыг 6.5 мянгаас 80 мянга болтол эрс өсгөсөн. Эдгээр суурин газруудыг байгуулах явцад бохир ус цэвэрлэх байгууламжууд, үйлдвэрийн хог хаягдлыг булах цэгүүд, хуурай хогийн цэг ихээхэн бий болсон. Өнөөгийн байдлаар Нижне ангарск, Душкакан, Холодное, Юуян зэрэг суурингуудад цэвэрлэх байгууламж асуудалтай хэвээр байгаа нь байгаль орчны гол асуудал болж байна.

Северобайкальскд агаарын бохирдуулагч нь асфальт, цемент үйлдвэрлэдэг “Нижне ангарск строй”, “ЛенБАМстрой” үйлдвэрүүд байна. Эдгээрээс хаягдал усны зөвхөн 3%-ийг нь цэвэршүүлэн ашиглаж бусдыг нь байгальд шууд хаяж байна. Эндэхийн дулааны 26 станцаас агаарт жил тутамд 2.5 мян.тн үнс, 0.5 мян.тн хүхрийн давхар исэл, 2.3 мян.тн азотын исэл хаяж байна. Мөн тээврийн хэрэгсэлээс үүдсэн агаарын бохирдол ойролцоогоор 26% байна. Сүүлийн жилүүдэд суурин болон хөдөлгөөнт бохирдуулагч эх үүсвэрийн тоо нэмэгдсээр байна. Эдгээрээс үүдэн Байгаль нуурын агаарын бохирдол санаа зовоох хэмжээнд хүрээд байгаа юм [1].

Нижне ангарск тосгонд сүүлийн жилүүдэд нийт бохирдлын ялгаруулалт тогтвортой байгаа бөгөөд жилд ойролцоогоор 3 мян.тн байна. Өвлийн улиралд нүүрсээр ажилладаг 22 уурын зуух энэ тосгонд ажиллаж байна. Тэдгээрийн нүүрсний хэрэглээ 18 мян.тн бөгөөд эдгээрээс өдөр тутам 5.3 тн үнс, 2.5 тн нүүрсхүчлийн дутуу исэл, 1.3 тн хүхрийн давхар ислийг агаарт хаяж байна. Энэ нь Байгаль нуурын хойд эрэг орчимд агаарын тоосонцорын бохирдлыг бий болгож байна. Байгаль нуурын энэхүү бүсэд Северобайкальск 100 гаруй км², Нижне ангарск 26 км² талбайг эзэлдэг.

Доод Сэлэнгийн аж үйлдвэрийн цогцол­борнь Буриадын БНУ-ын Кабанск районы баруун хэсэгт Сэлэнгэ мөрний баруун эргээр сунаж оршино. Томоохон үйлдвэрийн төвүүд нь Сэлэнгэ, Каменск, Кабанск тосгонд оршино. Энд гол бохирдуулагч нь Сэлэнгийн картон, цаасны үйлдвэр, Тимлуйскийн цементийн үйлдвэр юм [1].

Зураг 4.3.1 Северобайкальск (Severobaikalsk)-ийн аж үйлдвэрийн цогцолбор

2013 онд Сэлэнгийн картон, цаасны үйлдвэр 30.6 мян.тн хаягдал гаргасны 23% нь хатуу хаягдал, 77% нь шингэн болон хийн хаягдал байжээ. Энэ үйлдвэрийн гол бохирдуулагч хаягдал нь хий бөгөөд энэ нь хаягдлын 92%-ийг эзэлдэг. Халуун хүхрийн нэгдэл 4.9%, түүний 1.5% нь хүхрийн давхар исэл, азотын исэл 0.6% юм.

Каменск тосгонд Тимлюйскийн цементийн үйлдвэрээс гадна асбест, цементийн үйлдвэр, “Байгалийн цахилгаан сүлжээ” цахилгаан түгээх компани, хөдөлгүүрийн үйдвэр зэрэг хэд хэдэн үйлдвэр бий.

Хамгийн их бохирдлыг Тимлуйскийн цементийн үйлдвэр ялгаруулдаг. Энэ үйлдвэрээс хаяж буй бохидуулагч бодисын 77.7% нь тоосонцор байна (энэ нь 7,189 тн). Үндсэн бохирдуулагч нь бензопирин (ДА 4.5), хоёрхүхэрт нүүрстөрөгч, формалдегид (ДА 2.0), тоосонцор (ДА 1.3) байна.

Зураг 4.3.2. Аж үйлдвэрүүд ба тэдгээрийн хүрээлэн буй орчинд үзүүлж буй нөлөөлөл [3]

Цементийн үйлдвэрт Каменск тосгоны ойролцоох Таракановскийн шохойн чулууны орд, Тимлюйскийн шаврын ордыг ашиглаж байна. Уул уурхайн үйл ажиллагааны агаарын чанарт үзүүлэх нөлөөлөлд үнэлгээ хийгээгүй байна. Карьерын нөөц 190 мян.м³ болно. Уул уурхай нь 925 га газрыг эзэлж байгаа бөгөөд үүнээс дөнгөж 12 га-д нөхөн сэргээлт хийсэн байна (Зураг 4.3.4).

Зураг 4.3.3. Доод Сэлэнгийн үйлдвэрийн цогцолбор (Google

Байгаль нуурын сав газарт орших Улаан-Үд хотын аж үйлдвэрийн цогцолбор байгаль орчиндихээхэн нөлөө үзүүлдэг. Улаан-Үд хотод 67 үйлдвэр, 36 авто моторын үйлдвэр, 162 дулааны станц (байгаагийн 112 нь үйлдвэрийн, 50 нь бага оврын уурын зуух) байдаг. Энд агаар бохирдуулах 6,043 эх үүсвэр байгаа бөгөөд түүнээс зөвхөн 1,787 (61%)-д нь утааны шүүлтүүр ба утаа хураах төхөөрөмж суурилуулсан байна [1].

Ихэнх бохирдлын ялгарал нь дулааны төв станц (41.9%) болон нисэх онгоцны үйлдвэр (12.2%), автомашины дугуйн үйлдвэрээс гарч байна. Дулааны төв станц жилдээ 54 тн гаруй хорт бодис, түүний дотор 30 тн хөө тортог гаргаж байна. Буриадын Ус, цаг уурын төв энэ станцын тоосонцор, фенол, формалдегидийн ДА 2, азотын давхар ислийн ДА 1.5, бензопириний ДА 12 байгааг тогтоожээ.

Бохирдлын тогтмол эх үүсвэрээс гарч буй ялгарал 47.36 мян.тн, автомашин зэрэг хөдөлгөөнт эх үүсвэрээс гарч байгаа ялгарал 40.88 тн бөгөөд үүний 46.3% нь хотод төвлөрч байна.

Тогтмол эх үүсвэрээс гарч буй бохирдол нь тоосонцор (23.56 мян.тн), хүхрийн давхар исэл (12.62 мян.тн), нүүрсхүчлийн дутуу исэл (7.30 мян.тн) байна. Голлох бохирдуулагч нь бензопирин (ДА 6.8), формалдегид (ДА 2.3), фенол (ДА 2.0) азотын давхар исэл (ДА 1.5) тус тус байна.

Өмнөх жилтэй харьцуулахад бензопитин, формалдегид, хүхрийн давхар исэл багассан байна. Бусад бохирдуулагчийн хувьд нэг их өөрчлөлт гараагүй байна.

Улаан-Үд хотын эргэн тойронд олон тооны зөвшөөрөлтэй, зөвшөөрөлгүй уул уурхайн карьерууд, хог хаягдлын цэг, тээврийн болон боловсруулах үйлдвэрүүд байдаг. Барилгын материалын болон металл бус хог хаягдал их бий. Өөр нэг нийтийн эрүүл мэндийг хамгаалах асуудал бол дуу чимээ, чичиргээ, цахилгаан соронзон орон бөгөөд эдгээр нь хорт нөлөө үзүүлж байна.

Буриадын БНУ-ын Сэлэнгийн районы төв хэсэгт Галуут нуур (Гусиноозерск) хотын эргэн тойронг эзлэн Галуут нуурын аж үйлдвэрийн цогцолбор байршдаг (Зураг 4.3.5). Галуут нуур хот нь районы төв болохоос гадна аж үйлдвэрийн төв юм. Гол үйлдвэр нь нүүрсний уурхай, дулааны цахилгаан станц болно. Байгаль орчны байдал энд сүйрлийн байдалд байна. Томоохон үйлдвэрүүд болох Галуут нуурын нүүрсний үйлдвэр, Холбольджинскийн нүүрсний ил уурхай, Галуут нуурын ДЦС бохирдлын гол эх үүсвэр болж байна.

Галуут нуурын уурхай нь хатуу хог хаягдал ихтэй бөгөөд 72 мян.м³ хатуу хог хаягдал хуримтлагджээ. Энэхүү уурхай нь 350 га газрыг эзэмших бөгөөд үүнээс 100 га-д нөхөн сэргээлт хийсэн. Холбольджинскийн ил уурхай нь улсын хэмжээнд томоохон уурхай бөгөөд 220 сая.м³ хаягдал чулууг уул мэт овоолжээ. Уурхайн эзэмшил газар нь 900 га бөгөөд үүнээс 45 га-г нөхөн сэргээж, 650 га нь уурхайн овоолго газар байна (Зураг 4.3.6).

Аж үйлдвэрийн төвд орших Галуут нуур нь хотын хүн амын унд, ахуйн болон үйлдвэрийн ус хангамжийн цорын ганц эх үүсвэр болоод зогсохгүй ойр орчмын газруудыг ч усаар хангаж байна. Энэхүү нуурыг гол бохирдуулагч нь Галуут нуурын ДЦС бөгөөд нуурыг байгалийн хөргөгч хэлбэрээр ашигладаг. Өвлийн улиралд нуурын эргэн тойрон 2 км² талбайд задгай ус тогтдог. Нуурын дулааны үйлчилгээ үзүүлж буй бүсэд усны температур 13-14°С байгаа нь хэвийн хэмээс даруй 1.5-2 дахин их байгаа юм. Нуурын усны дулаан нь нуурын экосистемийг өөрчлөхөөс гадна замаг ургах нөхцөлийг бүрдүүлж байна. Өдөр бүр 15-16 мян.м³ зохих түвшинд цэвэрлээгүй бохир усыг хотоос болон ДЦС-аас, мөн 2 мян.м³ усыг үйлдвэрийн усан сангаас, мөн 2 сая.м³ усыг турбин хөргөсний дараа нуурт нийлүүлж байна.

Тогтмол эх үүсвэрээс гарч буй бохирдлын ялгарал 29.01 мян.тн, хөдөлгөөнт эх үүсвэрээс гарч буй ялгарал 2.49 мян.тн байна. Тогтмол эх үүсвэрээс гарч буй бохирдуулагчийн тоосонцор 10.37 мян.тн, хүхрийн давхар исэл 13.48 мян.тн байна. Сүүлийн жилүүдэд агаарын бохирдолд хүхрийн давхар исэл, нүүрстөрөгчийн дутуу исэл, буурах хандлагатай байгаа бөгөөд азотын давхар исэл яльгүй өсөх хандлагатай байна.

Хиагтын аж үйлдвэрийн цогцолборнь Монгол Улсын хилийн дагуу сунан орших ба Хиагт, Наушк, Хоронхой гэсэн 3 суурин газраас бүрдэнэ. Томоохон бохирдуулагч нь Хиагтын районд Хоронхой тосгоны ойролцоох хайлуур жоншны орд бөгөөд мөн Улаан-Үд - Улаанбаатар төмөр замын станцууд юм [1].

Хоронхойн хайлуур жоншны ордоос жилд 46 га-гаас 165 мян.тн жонш олборлож, 60 га-д хаягдлаа хаяж байна. Овоолго нь 1,900 мян.тн бөгөөд уурхайн хаягдалд хайлуур жонш (12.8%), цахиур (55-60%), кальций (1.5%) шавар (7-10%) байна.

Зураг 4.3.4. Байгаль орчинд уул уурхай буюу хүний үйл ажиллагаагаар үзүүлж буй нөлөөлөл

Зураг 4.3.5. Галуут нуурын үйлдвэрийн

цогцолбор (Google)

Хиагт хот нь Буриадын БНУ-ын хамгийн их бохирдолттой хот юм (Зураг 4.3.7). Гадаргын усны эх үүсвэр буюу Хиагт гол нь дутуу цэвэрлэгдсэн нийтийн бохир ус, ээрмэл-сүлжмэлийн үйлдвэр, зохион байгуулалтгүй дулааны станцуудын нүүрс болон түүний хаягдал, хатуу хог хаягдлын муу менежмент зэргээс бохирдож байна.

Зураг 4.3.6. Галуут нуурын уурхайн овоолго (Google)

Тогтмол эх үүсвэрээс агаарт 4.76 мян.тн, хөдөлгөөнт эх үүсвэрээс 1.76 мян.тн бохирдол гарч байна. Тогтмол эх үүсвэрээс гол нь тоосонцор 2.38 мян.тн, нүүрсхүчлийн исэл 1.53 мян.тн, хүхрийн давхар исэл 0.67 мян.тн ялгаруулж байна. Бусад бохирдуулагч нь ЗДА-аас хэтрээгүй байна.

Жид голын эргийн дагуу Закаменск районы төв хэсэгт Закаменскийн аж үйлдвэрийн цогцолбор оршиж байна. Закаменск районы төв Закаменск хот нь уурхайн ашиглалтаас бий болсон хот юм. Томоохон үйлдвэр нь Жидийн гянтболд-молибденийн үйлдвэр ба Инкурын болон Холтосонскийн цогцолбор ордуудоос бүрддэг. Жидийн гянтболд-молибденийн ордыг 60 гаруй жил ашиглан 1996 онд хаасан. Үйлдвэрийн хаалтын ажиллагааг байгаль орчны журмын дагуу уурхайн нөхөн сэргээлт хийгээгүй, гадаргын усны менежмент хийгдээгүй байна (Зураг 4.3.8).

Зураг 4.3.7. Хиагт хот (ОХУ), Алтанбулаг (Монгол Улс) (Google)

Зураг 4.3.8. Закаменскийн аж үйлдвэрийн цогцолбор

Үйлдвэрийн хаалтыг байгаль орчныг хамгаалах хэмжээнд хийгээгүй нь цаашид ч байгаль орчны бохирдлыг нэмэгдүүлэх хандлагатай байна [7].

Олон жилийн туршид энэхүү уурхай нь байгаль орчинд сөргөөр нөлөөлж байна. Байгаль орчныг хамгаалах арга хэмжээ ОХУ-ын “2002-2010 онуудын экологи ба байгалийн нөөцийн хөтөлбөр”-т тусгагдсан боловч нөхөн сэргээлт хийгдэлгүй үлдсэн байна.

Зөвхөн 2011 онд нөхөн сэргээлтийн ажлыг 600 га-д хийж, уулын цулаар дүүргэсэн байна. Энэхүү ажлыг уурхайг эзэмшигч “Закаменск” үйлдвэрийн зардлаар “Асропол” групп гүйцэтгэсэн. Энэхүү ажлын хүрээнд Модонкул голын хөндийгөөс уурхайн эзэмшилд байгаа гидравлик овоолгоос 3.2 сая.тн элсийг шилжүүлэн нөхөн сэргээлт хийсэн. Энэхүү ажилд мөн Холбооны төсвөөс 500 сая рублийг зарцуулсан байна.

Зураг 4.3.9. Модонкуль голын хөндийн баяжуулах үйлдвэрийн хаягдал дахь элсний нүүдэл

Энэ районд уурхайн дэд бүтэц, уул уурхайн үйлдвэрийг хөгжүүлэх ажил хийгдэж байна. Одоогийн байдлаар шохойн чулууны олборлох болон боловсруулах үйлдвэр, галт уулын үнс, шавар, элс, хайрга олборлож байна. Бага оврын цемент, тоосог, шохойн үйлдвэр ажиллаж байна. Сангиногийн нүүрсний ил уурхайд Баянголын ДЦС-аас цахилгаанаар хангаж байна. Сангионогийн нүүрсний ил уурхай 194 мян.м³ уурхайн хаягдал агуулагч чулуулгийн овоолго хийсэн байна. Уурхайн үйл ажилагаанд 1,135 га газар хамрагдсан бөгөөд үүнээс 70 га нь хаягдлын овоолго эзлэж байна.

Бүхэлдээ Закаменскийн аж үйлдвэрийн төвийн байгаль орчны төлөв байдал сүйрлийн ирмэгт байгаа бөгөөд нийтийн эрүүл мэнд, байгаль орчинд сөрөг нөлөө үзүүлж болохоор байна.

Өмнөт Байгалийн аж үйлдвэрийн цогцолбор нь Транс сибирийн төмөр замын дагуу Байгаль нуурын баруун урд эргийг хөвөөлөн оршино. Энд ерөнхийдөө тээврийн болон үйлдвэрийн хэсэг оршино. Энд Байкальск, Слюдянка хоёр тосгон орших бөгөөд төмөр замын станцын жижиг суурингууд оршино. Байкальскийн картон, цаасны үйлдвэр нь энэхүү районы томоохон бохирдуулагч юм. 2013 оны 12 сард үйл ажиллагаа нь зогсоосон. Идэвхтэй үйл ажилагаа явуулж байсан жилүүдэд Байкальскийн картон цаасны үйлдвэрийн ялгаруулалт Байгаль нуурын эргийн дагуу зүүн хойт чиглэлд 160 км үргэлжилдэг байсан бөгөөд Байгалийн ТХГН-т 40-50 км орж, Слюдянка, Култук тосгон руу баруун тийшээ орсон байна. Бохирдол ялгаруулдаг гол эх үүсвэрүүд нь хатуу түлш хэрэглэдэг дулааны станцууд юм. Замын болон хөдөлгөөнт бохирдуулагчид, зарим үйлдвэрийн хаягдал 50% бөгөөд хүнсний үйлдвэр, тээврийн хаягдлууд боловсруулалтгүй хаягдаж байна.

Слюдянка тосгон нь Байгаль нуурын баруун урд эрэгт оршдог. Төмөр замын томоохон станц, дулааны олон жижиг станцууд, хувийн орон сууцны модон галлагаатай пийшингүүд тосгоны агаарын бохирдлын суурин эх үүсвэрүүд болдог. Хамгийн их бохирдуулагч нь тоосонцор байсан бөгөөд азотын исэл, хөө тортог ХА-ийг 1.8-2, 2.5-4.0, 3.5-5.0-аар тус тус давсан байна.

Зураг 4.3.10. Слюдянка хот болон Култук тосгон (Google)

дрино тосгоны хоорондох зам байгаль орчны бохирдуулагч болж байна. Тос, метанол, форалдегид, нийт органик хлор, ХА-гаас 2-4 дахин их байна. Төмөр замын бохирдол байгаль нуур руу агаарын болон гадаргын усаар угаагдаж байна.

Байкальск хотын районд хяналт тавьж буй полигоны хүрээнд цасан бүрхүүлийн бохирдол тогтвортой хэвээр байна. 2012-2013 онуудын хүйтний улиралд 270 км²-аас багагүй байв (2011-2012 онуудын хүйтний улиралд 350 км²).

2013 онд 2012 онтой харьцуулахад Байкальск, Хамар даваа болон Хужир зэрэг станцуудад хурдсын бохирдлын түвшин нийлмэл бохирдлын хэмжээгээр 25%, 33% ба 11% тус тус болж буурч байгаа нь ажиглагдсан

2013 оны цасан бүрхүүлийн бохирдлын хяналтын үр дүнгээр нуурын гадаргуу дээр Байгаль нуурын зүүн хотгорын эргийн зурваст унах умбуур бодисын хэмжээ багассан байна [1]. Гэвч Слюдянка хотын Култук тосгон, Кабанск-Байкальскийн хэсэгт хром, хар тугалга, цайр, никель, зэс, төмрийн нэгдэл ихсэх хандлага байна.

Өвөр Байгалийн үйлдвэр, аж ахуйн газрууд болон Хойт Байгалийн үйлдвэрийн зангилааны суурин эх үүсвэрээс 2013 онд 10.2 мян.тн бохирдуулагч бодис агаарт дэгдсэн ба (2012 онд 10.0 мян.тн), хаягдал усны нийт хэмжээ 21.7 мян.м³ (2012 онд 40.2 мян.м³), үйлдвэрийн болон хэрэглээний хаягдал 829.4 мян.тн (2012 онд 974.1 мян.тн) тус тус байв.

Петровск-Забайкальскийн аж үйлд­вэрийн цогцолборын хувьд агаарын гол бохирдуулагч нь Петровск-Забайкальск тосгон, Тугнуйскийн нүүрсний уурхай, төмөр замын цогцолбор юм. Петровск-Забайкальскт орших металл хайлуулах үйлдвэр тоос тортог, хүхрийн давхар исэл, нүүрсхүчлийн дан исэл, азотын исэл, нүүрсустөрөгчийн 90%-ийг ялгаруулж байна. Бүхэлдээ нүүрс устөрөгч, бензопириний ялгаралт ЗДА-аас 10 дахин их байна.

Зураг 4.3.11. Тугнуйн нүүрсний уурхай (Google)

ХАА нь байгаль орчны бохирдолд тодорхой нөлөө үзүүлж байна. Малын ферм, зуны ферм зэрэг усны объектын ойролцоо байгаа тохиолдолд анхаарал татаж байна. Услалтын системийн усалгааны ус, борооны усаар угаагдсан талбайн ус, химийн бордооны давсан агуулга зэрэг нь байгаль орчинд сөрөг нөлөө үзүүлж байна. Хотод хатуу хог хаягдлын үйлдвэр байхгүй, байгаа үйлдвэр нь ажиллахгүй буюу маш доогуур түвшинд ажиллаж байна.

Зураг 4.3.12. Дархан хот (Google)

Монгол Улсын хувьд байгаль орчныг ихээхэн бохирдуулагч нь Улаанбаатар, Дархан (Зураг 4.3.12), Эрдэнэт (Зураг 4.3.13) хотуудын цэвэрлэх байгууламжууд ба уул уурхайн үйлдвэр болон хөнгөн үйлдвэр (ялангуяа, арьс, шир, ноос боловсруулах үйлдвэрүүд )-үүд юм. [2, 8].

Зураг 4.3.13. Эрдэнэт хот (Google)

“Байгаль нуурын сав газрын хил дамнасан экосистемийн байгалийн нөөцийн нэгдсэн менежмент” төслийн хүрээнд “Монголын усны форум-Ус хэлц” ТББ-аас Сэлэнгэ голын сав газрын бохирдлын голомтын эх үүсвэрийн талаар тойм судалгааг хийсэн байна [9].

Хог хаягдал ба тэдгээрийн зайлуулалт. 2013 онд Байгаль нуурын сав газрын нийт нутаг дэвсгэрийн хэмжээнд хог хаягдал 31.9%-иар өссөн (2012 онд 83.5 сая.тн байсан бол 2013 онд –110,0 сая.тн) нь Буриад улсад хөрс хуулгын хэмжээ ихэссэнтэй холбоотой юм (Зураг 4.3.14) [1, 11].

Бүхэлдээ Буриад улсад 2013 онд 59.1 сая.тн үйлдвэрийн хаягдал гарсан бөгөөд энэ нь өмөнх онтой харьцуулахад хоёр дахин нэмэгдсэн үзүүлэлт юм (Хүснэгт 4.3.1) [12].

Зураг 4.3.14. 2012-2013 онуудын үйлдвэрийн хаягдлуудын харьцаа

Хүснэгт 4.3.1.2012-2013 онуудын Буриад улсын үйлдвэрийн хаягдлын хэмжээ, эдийн засгийн салбаруудаар (сая.тн)

2012-2013 онуудад үйлдвэрийн хаягдлын хэмжээний өсөлт нь Мухар-шивэрийн дүүргийн нүүрс олборлолттой холбоотой бөгөөд “Тугнуйн ил уурхай” ХХК нь 2013 онд 17.96 сая.тн хаягдал гаргасан байна (2012 онд 0.006 сая.тн), Сэлэнгийн районд “Баян зүрх” нүүрсний компани 2013 онд 24.3 сая.тн хаягдал гаргасан байна (2012 онд 7.0 сая.тн).

Үйлдвэрийн хаягдалд үндсэн хэсгийн 5 дугаар зэрэглэлийн аюултай хог хаягдал давамгайлдаг. Хаягдлыг хадгалах объектууд нь (зөвшөөрсөн хаягдлын цэг, үйлдвэрийн хаягдлын талбай) зэрэгт 0.49 сая.тн хаягдал байгаа бол үйлдвэрийн өөрийн хаягдлын цэг дээр 2.06 сая.тн хаягдал төвлөрч байна. Улсын хэмжээнд 304 хаягдал байршуулах объектууд тэмдэглэгдсэн бөгөөд үүнээс 7 нь ахуйн хатуу хог хаягдлын цэг, 1 нь ойн хаягдлыг цэг, 1 нь үйлдвэрийн хаягдлыг түр зуур хадгалах төмөр бетон агуулах байна. 2014 оны 1 дүгээр сарын 01-ний өдрийн байдлаар Буриад улсын хэмжээнд 69 га-д 147 зөвшөөрөлгүй хог хаясан цэг байсан байна. Нийтдээ 2013 онд 1,191 газар зөвшөөрөлгүй хог хаягдал хаясан бөгөөд 1,282 хог хаягдлын цэгийг устгасан байна.

2013 онд Байгаль нуурын усны чанар дахь бохирдуулагч бодис дараах хугацаанд стандарт хэмжээнээс давж байсан нь тогтоогдсон байна. Үүнд:

-      хлоридын ион ЗДХ-нээс 3 ба 12 дугаар саруудад 1.2 дахин их,

-      умбуур бодис ЗДХ-нээс 1 дүгээр сард 1.1 дахин их,

-      дэгдэмтхий фенол 1-9 сар хүртэлх хугацаанд сар бүр ЗДХ-нээс 2 дахин их байсан байна.

2013 оноос эхлэн Байгаль нуурын усанд 100 м-ийн бүсэд сульфатын бус хүхэр яльгүй буурсан бөгөөд 2012 онд хамгийн их агуулга 1 дүгээр сард 0.23 мг/л тэмдэглэгдсэн бөгөөд 2012 онд сульфатын бус хүхэр 0.53 мг/л буюу хамгийн их тэмдэглэгдсэн нь 2 дугаар сард байв.

Зураг 4.2.1. Гадаргын усны чанар [3]

2013 оны бохирдуулагч бодисын хэмжээг 2012 онтой харьцуулахад бохирдуулагч бодисын хэмжээ ЗДХ-нээс 5 дахин их байсан ч ерөнхийдөө буурсан ба Байгаль нуурын ус бохирдуулагч бодисын хэмжээ ЗДХ-ээс даваагүй байна. Үүнээс авч үзвэл 2013 онд Байгаль нуурын усны чанарт тавих хянал өмнөх онуудынхаас сайжирсан байна.

2013 онд 2012 онтой харьцуулахад томоохон голуудын урсац яльгүй багагч, хялбар болон хүнд исэлдэх органик бодис, давирхай, асфальтенийн хэмжээ буурсан байна. Байгаль нуурт шууд орох ууршимтгай фенол, СПАВ, зэс багассан. Ууссан эрдэс болон умбуур бодис 2012-2013 онуудад 12%, 24% болж нэмэгдсэн бол нефть бүтээгдэхүүний бохирдол 31%-иар өссөн байна.

ОХУ-ын ШУА-ийн Зүүн сибирийн Нуур судлалын хүрээлэн 2013 онд Северобайкальск хотын орчмын нуурын хойт хотгорт судалгаа хийхдээ Байгаль нуурт төдийлөн өмнө нь байгаагүй спирогира (Spirogyra) төрлийн замаг ихээр үржсэн болохыг тогтоосон [5]. Нуурын эргээс 100-аад м-т усны долгионоор хаягдсан хар ногоон өнгийн ихээхэн хэмжээний мөхсөн замаг, түүний муухай үнэр тархсан нь судалгаагаар тогтоогдсон байна (Зураг 4.2.2).

Зураг 4.2.2. Байгаль нуурын хойд эрэг дэх спирогира төрлийн замгийн хуримтлал (зургийг В.Короткоручко)

2014 оны 9 дүгээр сард зохион  байгуулаг­дан судал­гаа хийсэн Экспедици Байгаль нуурын ус ногоон өнгөтэй болсоныг илрүүлсэн бөгөөд нуурын зарим хэсэгт ногоон замаг 100 кг/м² хүртэл тархсан байна гэдгийг тогтоосон. Замаг хуримтлагдсан хэсэгт моллюскийн дунгийн сөнөсөн бөөгнөрөл ажиглагдсан байна (Зураг 4.2.3).

Эрт дээр үеэс Байгаль нуурт байгалийн ховор зүйл болох зөөлөн бетнүүдийн ийм мөхөл олноор явагдаж байсан бөгөөд эдгээр нь сайн чанарын амьд бактер болдог байна.

Энэхүү үхмэл замгийн үзэгдэл Байгаль нуурын эргийн бүхий л хэсэгт ажиглагдах болсон ба энэ нь формидиум (Formidium) төрлийн цианы бактерийг үүсгэж, аливаа доройдсон амьд организмуудыг хордуулан устгадаг байна.

Зураг 4.2.3. Байгалийн хойт эргийн хэсэг дэх үхмэл дун (зургийг В. Короткоручко)

Эрдэмтэд Байгаль нуурын замгийн мөхөл нь урт удаан хугацааны туршид нуурт азот, фосфорын нэгдэл хуримтлагдсантай холбоотой гэж үздэг ч Зөвлөлт Холбоот Улсын үед нуурын эрэгт олигтой цэвэрлэх байгууламж байхгүй суурин газруудыг олноор байгуулсан, мөн нуурт олон тооны усан онгоц явуулсантай холбоотой гэж үздэг [5].

2013 оны байдлаар Байгаль нуурын сав газрын усны чанарт хийсэн хяналт-шинжилгээний дүн дараах байдалтай байв. Үүнд:

Байгаль-Амурын төмөр зам (БАМ)-ыг огтолж буй голуудын хувьд 2012 онд рН = 7.52-7.79-ийн хооронд хэлбэлзэж, хүчилтөрөгчийн хангамж хамгийн багадаа 75%-тай байв. Жилийн туршид голуудын ус бага зэрэг давслаг байсан ба зуны уларилд давслаг хүчилтөрөгчийн агуулгын ханамж маш бага, сул хүчиллэг рН-тай байв.

Тыяа болон Дээд ангарын голын ус нь өндөр давслагтай ионы тоо 42.7-142 мг/дм³ ба энэ нь улирлаас хамааралтайгаас гадна Гууджикит голд давслаг бага (10.2-24.6 мг/дм³).

Пестицидийн органик хлор тэмдэглэг­дээгүй. Нийлэг болон нефть-хийн агуулга бий боловч хүлцэх агууламжаас илүүгүй. Азотын агууламж бага. Зэс, цайр, төмөр, фенол ХА-гаас өндөр гарсан байна. Гэхдээ хэт өндөр агууламж тэмдэглэгдээгүй байна. Северобайкальск хот болон Уоян тосгоны бохир усыг Тыя, Дээд Ангар голуудад хаяж байна [1].

Өмнөх 5 жилтэй харьцуулахад 2012-2013 онуудад Хойт байгаль (Северобайкальск) хотоос доош 1 км-т байрладаг Тыя гол (нуурт цутгадаг жижиг гол)-ын усны харуулын мэдээгээр азаот, фосфорын нэгдэл нэмэгдэх хандлагатай байна.

Нийт фосфорын нэгдэл жилдээ дунджаар 0.022 мян.тн орж ирдэг байсан бол 2013 онд 0.05 мян.тн болтлоо өсчээ. Мөн эрдэс азотын нэгдэл (жилдээ дунджаар 0.12 мян.тн байсан) 0.26 мян.тн болж нэмэгджээ. 2103 оны байдлаар Северобайкальск хотоос доош орших Тыя голд азот, фосфорын нэгдэл нэмэгдэж байгаа нь эко системд сөрөг нөлөө үзүүлж болзошгүй байна [1].

Дээд Ангар голын хяналтыг Уоян ба Дээд займка тосгон хооронд хийж байна. Голуудын ус нь жилийн туршид 45.9-125.0 мг/дм³ хэмжээний давслагтай байна. Дээд займкад давсны хамгийн өндөр агуулга тэмдэглэгдсэн. Энд 5 бохирдуулагч эх үүсвэр ЗДА-аас давж байна. ЗДА-аас давж буй бохирдуулагч эх үүсвэрийн хувьд төмөр, зэс, цайрын үйлдвэр, мөн органик болон фенол гаргагч нь байнгын бохирдуулагч болж байна. Дээд займкагийн орчимд хэд хэдэн бохирдуулагч байгаа бөгөөд төмрийн агуулга нь ЗДА-аас 4.6 (23/Y), зэсийн агуулга 6.0 (26/X), органик исэлдсэн нэгдэл ЗДА-аас 1.2 (26/X)-оор давж байв.

Баргажин гол дээр Могойт болон Усть-Баргажин тосгоны дэргэд, голын адагт гэсэн 3 цэгт хяналтыг хийж байна.

Ажиглалтын бүх үеүүдэд голуудын усанд ууссан хүчилтөрөгч хангалттай байв. рН-ийн хэмжээ дунджаас яльгүй хүчиллэгийн хооронд хэлбэлзэнэ. Усны давсжилт ус зүйн горимын бүх үеүүдэд багаас дундын хооронд хэлбэлзэнэ.

ЗДА-аас давж буй бохирдуулагчид нийт төмөр, зэс, цайр, исэлдсэн органик үлдэгдэл, фенол, петрохимийн бүтээгдэхүүн дээжүүдэд 100%, 90.0%, 59.1%, 36.4%, 18.2%, 13.6% тус тус байв. Бохирдлын нийлбэр үзүүлэлтээр нийт төмөр, зэс, цайр, тодорхойлох шинж чанартай бөгөөд органик исэлдсэн үлдэгдлийн агуулга “байнгын”, фенол, петрохимийн агуулга “тогтворгүй” тэмдэглэгдсэн байна.

Хамгийн өндөр агуулга нийт төмрийн агуулга бөгөөд (ДА 10.5), төмөр (ДА 4.6) байгаа нь 5 сарын 31-нд Могойтод хаврын шар усны үеэр тэмдэглэгдсэн байна. Дээжлэлтийг Усть-Баргажингийн ойролцоо авсан бөгөөд ЗДА-аас давсан агуулга петрохимийн бүтээгдэхүүн (ДА 1.4), фенол (ДА 3) and исэлдсэн органик бодис (ДА 2.3). Голын аль ч хэсэгт бохир усыг хаяхгүй байна.

Байгаль нуурт цутгадаг Турк, Максимика, Кика голуудын аль ч хэсэгт хүчилтөрөгчийн агууламж хангалттай байгаа бөгөөд давсжаагүй байна. Жилийн туршид рН дунджаас яльгүй хүчиллэг байв.

Максимика голын хувьд өндөр эрдэсжилттэй. Судалгаа явуулсан хэсэгт 5-13 бохирдуулагч тэмдэглэгдсэн. Нийлмэл бохирдуулагчийн үзүүлэлтээр нийт төмөр, зэс, цайр, исэлдсэн органик үлдэгдэл бодис, “үзүүлэлтийн”түвшинд, фенолын агуулга “Тогтворгүй” байна. ЗДА-аас давж байгаа бохирдуулагч цайр (ДА 1.5), нийт төмөр (ДА 8.1), фенол (ДА 2), зэс (ДА 6.7), исэлдсэн органик бодис (ДА 3).

Турк голын хувьд 6 бохирдуулагч тэмдэглэгдсэн байна (2011 онд 7 бохирдуулагч). ЗДА-аас давсан агуулгын хувьд төмөр, зэс, фенол, цайр, исэлдсэн органик бодис 100%, 66.7%, 44.4%, 33.3%, 11% тус тус дээжүүдэд илэрсэн байна. ЗДА-аас их хамгийн өндөр агуулга исэлдсэн органик бодис бөгөөд нийт төмөр ДА 5.7, зэс ДА 7.0, цайр ДА 1.4, фенол ДА 3 тус тус байв.

Зураг 4.2.4. Максимиха голын адаг

Зураг 4.2.5. Турк голын адаг

Кика голын усны дээжүүдэд нийт төмөр, зэс, фенол, амархан исэлдэх органик бодис, органик бодисын исэлдсэн үлдэгдэл зэргийн агуулга ЗДА-аас давж байна. ЗДА-аас давсан 13 бохирдуулагчаас 5 бохирдуулагч тэмдэглэгдсэн байна. Хамгийн өндөр агуулга бүхий дараах бохирдуулагчид байна. Үүнд: исэлдсэн органик бодисын үлдэгдэл ДА 1.4, зэс ДА 3.8, амархан исэлдэх органик бодис ДА 2 тус тус байв.

Сэлэнгэ гол. Байгаль нуурын үндсэн цутгал болох Сэлэнгэ мөрний усны чанарын хяналтыг Монгол Улсын хил дээрх Наушки тосгон, голын делтийн хэсэгт орших Мурзина тосгон хооронд орших 9 хяналтын станцаар хийж байна. Хяналтын хугацаанд голын бүх хэсэгт исэлдлийн горим хангалттай байв. Хүчилтөрөгчийн хангамж янз бүр бөгөөд 45-106% болно. Хүчилтөрөгчийн хамгийн бага хэсэг Кабанскийн хяналтын станцад тэмдэглэгдсэн бөгөөд (Кабанск тосгоноос урсгалын дор 0.5 км) усны рН үзүүлэлт дунджаас шүлтлэг тал руу жилийн туршид ажиглагдсан.

Зураг 4.2.6. Сэлэнгэ голын дельт (садраа)-ийн хэсэг

(Landsat)

Наушкид нийт 17 бохирдуулагчаас 9 бохирдуулагч ЗДА-аас давсан байна. Үүнээс гадна фтор, хөнгөн цагаан, манганий, никель зэрэг элементүүд илэрсэн байна. Цуглуулсан бүх дээжинд манганий ЗДА-аас давж илэрсэн ба зэс, нийт төмөр, цайр ЗДА-аас 77.8%, 71.4% ба 55.6% тус тус нийт дээжээс илэрсэн байна. Усны бохирдол “хэвийн” түвшинд үнэлэгдэж байна.

Исэлдсэн органик бодисын үлдэгдэл тогтвортой тэмдэглэгдсэн бөгөөд бүх дээжүүдэд никель, хөнгөн цагаан, фенол, нефть химийн бодисын агуулга тогтвортой байна. Хамгийн их агуулга дараах байдлаар тэмдэглэгдсэн байна. Үүнд: ЗДА-аас нийт төмөр 21.38, зэс 4.0, цайр 1.3, никель 1.5, манганий 9.1, исэлдсэн органик үлдэгдэл 1.7, фенол 2.0, нефть химийн бүтээгдэхүүн 1.2-оор их байсан байна. өмнөх онтой харьцуулахад нийт төмөр, цайр, никель зэргийг агуулга өндөр байна. Харин исэлдсэн органик бодис, зэс, хөнгөн цагаан, манганий, нефть химийн бодисын агуулга буурсан байна.

Ново Сэлэнгэ тосгоны ойролцоох станцад 13 бохирдуулагчид хяналт таьвсанаас 6 нь ЗДА-аас давсан байна. ЗДА-аас давсан бохирдуулагчид нийт төмөр, зэс “үзүүлэлтийн хэмжээнд” байсан байна. Харин цайр, амар исэлдэх органик бодисын үлдэгдэл “хэвийн” хэмжээнд тэмдэглэгдсэн байна. Хамгийн их агуулга дараах бохирдуулагчид тэмдэглэгдэж байна. Үүнд: цайр 1.5 ХА (6/XII), нийт төмөр 23.5 ХА (27/YI), фенол 2 ХА (26/IY, 22/Y), зэс 7.0 ХА (25/YII), исэлдсэн органик бодис 1.9 ХА (25/YII), хялбар исэлдэх органик бодис 1.3 ХА (22/Y)-тай байв [1].

Улаан-Үд хотын орчимд Сэлэнгэ мөрний усны чанарын хяналтыг 1) хотоос урсгалын дээр 2 км-т, 2) хотоос урсгалын дор 1 км-т, 3) Мостовая төмөр замын станцын ойролцоо гэсэн 3 станцад хяналтыг хийж байна..

Улаан-Үд хотын “Водоканал” цэвэрлэх байгууламж нь голын эргийн хоёр талд байрлах бөгөөд хотын бүх ашигласан усыг цэвэрлэж голд хаядаг байна. Цэвэрлэсэн усны түвшин “хангалтгүй” гэсэн үнэлгээ авдаг.

Энэхүү цэвэрлэх байгууламжийн нөлөөллөөр Сэлэнгэ мөрний усны чанар умбуур бодис, сульфат, нитрит, зарим металлын бохирдол ажиглагдана. Хяналт хийсэн 17 бохирдуулагчаас 8 бохирдуулагч нийт усанд, Мостовая хяналтын станцын орчимд 9 бохирдуулагч ЗДА-аас давж байна. Энд ус нийт төмөр, зэс, цайр, манганез, “үзүүлэлтийн” түвшинд бол бүхэлдээ хөнгөн цагаан, фенол, исэлдсэн үлдэгдэл, амар исэлдэх органик бодис зэрэг нь “тогтвортой бус” бохирдуулагчид юм.

Хялбар исэлдэх органик бодисын хамгийн их агуулга хотын урсгалын дээд хэсэг дэх станцуудад тэмдэглэгдсэн байна. Улаан-Үд хотын дор хамгийн их агуулга азотын нитрит (ДА 2.2), манганий (ДА 10), зэс (ДА 5.6), хөнгөн цагаан (ДА 1.7), нефть химийн бүтээгдэхүүн (ДА 1.6) тус тус тэмдэглэгдсэн байна. Мостовая төмөр замын станцийн орчимд хамгийн их агуулга нийт төмөр (ДА 9.5) исэлдсэн оргнаик үлдэгдэл (ДА 2.2) зэрэг 5 сарын 22-ны хаврын шар усны үерээр тэмдэглэгдсэн байна.

Кабанкс тосгоны орчимд 1) тосгоноос урсгалын дээр 23.5 км-т, 2) тосгоноос урсгалын дээр 19.7 км-т, 3) тосгоноос урсгалын дор 0.5 км-т гэсэн хяналтын 3 станцаар усны чанарын хяналтыг хийж байна. Орон нутгийн нийтийн ашигласан бохир усыг шууд голд хаядаг. Хяналт тавьсан 13 бохирдуулагчаас 6 бохирдуулагч нийт усанд, 7 бохирдуулагч хяналтын станцын орчимд 9 бохирдуулагч хяналтын станцын ойролцоо голын өргөссөн хэсгээр ЗДА-аас давж тэмдэглэгдсэн. ЗДА-аас давсан давтамжид үндэслэвэл исэлдсэн органик бодис, нийт төмөр, цайр, зэс, мангани, зэрэг бохирдуулагчид “үзүүлэлтийн” түвшинд, амархан исэлдэх органик бодис, “тогтвортой” түвшинд, никель, хөнгөн цагаан, фенол “тогтворгүй” түвшинд тэмдэглэгдэж байна.

Сэлэнгэ мөрний делтийн хэсэгт Мурзино тосгоны орчимд исэлдсэн органик бодисын үлдэгдэл, нийт төмөр, зэс, цайр, фенол “үзүүлэлтийн” түвшинд, бүхэлдээ амархан исэлдэх органик бодис “тогтвортой илэрсэн байна.

Жид гол: Камней, Жид гэсэн 2 тосгоны орчимд судлагдсан бөгөөд усны хатуулаг зөөлөнөөс дунд зэргийн, усны эрдэсжилт багаас дунд зэргийн гэж гарсан. Хамгийн их эрдэсжилт Камней тосгоны ойролцоо тэмдэглэгдсэн бөгөөд рН сулавтар шүлтлэг, исэлдийн горим хааяагүй хангалттай гарсан байна. ЗДА-ийн давтамжтай харьцуулан үзэхэд зэс “үзүүлэлтийн” төмөр, цайр “тогтвортой”, амархан исэлдэх органик бодис, петрохимийн үзүүлэлтүүд “тогтворгүй”-д хамаарч байна. Жид тосгоны орчимд хамгийн их агуулга 1.2 ХА, амар исэлдэх органик бодис 1.1 ХА, нийт төмөр 1.9 ХА, цайр 1.3 ХА, петрохимийн бодис 2.6 ХА-тай байгаа нь тус тус тэмдэглэгдсэн.

Зураг 4.2.7. Жид голын урсгалын дунд хэсэг

Цөх гол: Буриадын БНУ-ын нутагт Цөх, Поворот гэсэн 2 тосгоны ойролцоо судлагдсан байна. Голын усны исэлдэх горим хангалттай бөгөөд бага эрдэсжилттэй. Цөх голын хамгийн их эрдэсжилт хавар илэрдэг.

Судалгаа хийсэн хэсэгт хяналт тавьсан 13 бохирдуулагчаас 6 бохирдуулагч нь ЗДА-аас илүү гарсан. ЗДА-аас давсан нийт төмөр, цайр, зэс, фенол, амар исэлдэх органик бодис, нефть химийн бодисууд, исэлдсэн органик бодисууд юм. ЗДА-тай харьцуулахад төмөр, зэс, исэлдсэн органик бодис “үзүүлэлтийн” түвшинд, цайр, фенол “тогтвортой” исэлдсэн органик бодис “тогтворгүй” түвшинд тэмдэглэгдсэн байна. Чикой тосгоны ойролцоо хамгийн өндөр агуулга цайр (1.6 ХА) нефть химийн бодис (1.4 ХА) тус тус тэмдэглэгдсэн. Поворот тосгоны орчимд хамгийн өндөр агуулгаисэлдсэн органик бодис (2.6 ХА), нийт төмөр (15.4 ХА), амар исэлдэх органик бодисын үлдэгдэл (1.4 ХА), зэс (7.4 ХА), фенол (3 ХА) тус тус тэмдэглэгдсэн.

.

Зураг 4.2.8. Поворот тосгоны ойролцоох Цөх гол

Хилок гол: Буриадын БНУ-ын хэмжээнд Хайлааст тосгоны ойролцоо голын адаг хэсэгт хяналтыг хийж байна. Голын ус эрдэсжилт багатай. 7 бохирдуулагчаас 6 бохирдуулагч ЗДА-аас давж гарсан. Төмөр, исэлдсэн органик бодис, зэс, фенол “үзүүлэлтийн” түвшинд байна.

Түүнээс гадна дээжүүдэд бүгдэд нь төмөр ЗДА-аас давж тэмдэглэгдсэн. Исэлдсэн органик бодисын үлдэгдэл, цайр “тогтвортой” гэж тэмдэглэгдсэн. Хамгийн өндөр агуулга дараах бохирдуулагчид: исэлдсэн органик бодисын үлдэгдэл 3, амархан исэлдэх органик бодис 1.5, нийт төмөр 16.6, зэс 4.9, цайр 1.5, фенол 2 ХА-тай байв [1].

Үд гол: Улаан-Үд хот орчмын усны чанарын үзүүлэлтийг хотоос дээш 1 км-т нийт голын түвшинд, мөн урсгалын дээд хэсгийн 1.5 км (гол хяналтын цэг)-т гэсэн 2 газарт хянаж байна. Энэхүү голд хотын цэвэрлэх байгууламж, дулааны станцын цэвэрлэсэн усыг хаядаг. Гол нь хааяагүй хангалттай исэлдлийн горимтой. рН дунджаас сул шүлтлэг. Ус зүйн горимын бүх үед усны эрдэсжилт дунджийн хэмжээнд байгаа бөгөөд хамгийн их эрдэсжилт хаврын улиралд тэмдэглэгдсэн байна.

Зураг 4.2.9. Улаан-үд хотын Дулааны станцын цэвэрлэх байгууламж

Их буюу хамгийн их онцгой бохирдол тэмдэглэгдсэн нь бий. ЗДА-аас давсан 11 бохирдуулагч тэмдэглэгдсэн байна (2011 онд 7 бохирдуулагч).

Усны чанар ерөнхийдөө сайн бөгөөд ялангуяа, урсгалын дээд хэсэгт доод хэсгийг бодвол голын усны чанар сайн. Өмнөх жилийн ижил бүх дээжүүдэд төмөр, манганий 100% тэмдэглэгдсэн. Нийт төмөр, манганий, зэс, цайр “үзүүлэлтийн” түвшинд. Хамгийн их агуулга нийт төмөр 6.6, зэс 4.1, цайр 2.3, исэлдсэн органик бодис 2.4, никель 1.5, хөнгөн цагаан 1.3, манганий 8.7, нефть химийн бүтээгдэхүүн 1.2 ХА-тай байв.

Хотоос урсгалын доод хэсэгт зэс, цайр, төмөр, манганий “үзүүлэлтийн” түвшинд, фенол “тогтвортой” түвшинд, исэлдсэн органик бодисын үлдэгдэл, никель, хөнгөн цагаан, фтор “тогтворгүй” түвшинд байна. Хамгийн их агуулга төмөр 5.8, зэс 4.1, цайр 2.3, органик бодисын исэлдсэн үлдэгдэл 2.5, никель 1 4, хөнгөн цагаан 1.1, манганий 7.7, нефть химийн бүтээгдэхүүн 1.8, фтор 1.3 ХА-тай байв..

Галуут нуур: Хяналтыг Галуут нуурын төмөр замын станцын ойролцоо тавьсан. Нуурын ус жилийн туршид давслаг бөгөөд хамгийн их эрдэсжилт хаварт ажиглагддаг. Нийт хатуулаг зөөлөнөөс дунд зэргийн. Судалгааны туршид нуурын усны исэлдлийн горим хангалттай байсан бөгөөд рН сулавтар шүлтлэг, төмөр болон амар исэлдэх органик бодисоор ЗДА-ыг давна. Усны бохирдуулагч бодисын хувьд “үзүүлэлтийн” түвшинд. Хамгийн их өндөр агуулга нь: органик бодисын исэлдсэн үлдэгдэл 2.1 (19/III), хялбар исэлдэх органик бодис 1.5 (14/YI), нийт төмөр 1.6 (14/YI), зэс 4.0 (20/XII), цайр 1.3 (10/X), фенол 2.0 (14/YI, 10/X), нефть химийн бүтээгдэхүүн 3.2 ХА (19/III)-тай байлаа.

2013 онд 2012 онтой харьцуулахад Байгаль нуурын сав газрын газрын доорх усны түвшинд мэдэгдэхүйц өөрчлөлт гараагүй байна [1]. 2013 онд Сэлэнгэ мөрний хөндийд Иволгин-Удины сав газарт нефть бүтээгдэхүүний агуулга ихэссэн байна. Хамгийн аюултай бохирдуулагчийн эх үүсвэр нь Улаан-Үдийн үйлдвэрийн цогцолбор бөгөөд хотын бүсэд зүтгүүрийн воган-засварын үйлдвэрийн усан сан (Зураг 4.2.10), үйлдвэрийн дүүргүүдэд Стеклозавод тосгоны нефтийн бааз, нисэх онгоцны үйлдвэрийн объектууд хүндрэл учруулсаар байна. 2013 онд “2012-2020 онуудад Байгаль нуурыг хамгаалах, Байгалийн нутаг дэвсгэрийг хөгжүүлэх тухай” Холбооны зорилтот хөтөлбөрийн хүрээнд Улаан-Үд хотын шилний үйлдвэрийн районт хөрсөн дэх нефть бүтээгдэхүүнийг зайлуулах, эвдэрсэн газрыг нөхөн сэргээх, гадаргын болон газрын доорх усыг хамгаалах арга хэмжээ явагдаж байна.

Зураг 4.2.10. Зүтгүүрийн вагон засварын үйлдвэрийн хаягдлын сан (Google)

Эрхүү мужийн нутаг дэвсгэрт газрын доорх ус үндсэн­дээ байгалиараа байна. Байгаль нуурын эрэг орчмоор шу­гам хоолойд холбогдоогүй хөдөөгийн суурьшлын бүсүү­дэд азотын нэгдлийн бохирдол нөлөөлж байж болох юм. Культукийн нефть баазын хөнгөн нефть бүтээгдэхүүний агуулахаас доош дөрөвдөгчийн ус агуулагч цогцолборын газрын доорх ус бохирдсон нь тэмдэглэгдсэн байна. 2013 онд эдгээрийн агуулга ажиглалтын бүх хугацаанд бага байсан бөгөөд 0.08 мг/л-аас хэтрээгүй байна (2012 онд хамгийн дээд нь 0.15 мг/л хүрсэн). Экологийн хувьд хамгийн аюултай нь Байгаль нуурын целлюлоз, картоны үйлдвэрийн газрын доорх усанд дулааны болон химийн бохирдол байсаар байна (үйлдвэрийн талбай, үйлдвэрийн цехүүд, лигнин хадгалах талбай, нийтийн шугам г.м).

Забайкалийн хязгаарт Сэлэнгэ голын баруун цутгал Хилок голын сав газарт Петровск-Забайзальск хотуудын ус авах олон цооногуудад нитратын бохирдол ЗДА-аас давсан хэвээр байгаа нь эрсдэл үүсгэсээр байна.

Байгаль нуурын сав газрын Монголын хэсэгт монгол орны хойд хэсэг бүхэлдээ, төвийн хэсгийн дийлэнх нь хамрагддаг. Энэ сав газарт Монгол Улсын хүн амын 70 орчим хувь, аж үйлдвэрийн 80%, ХАА-н бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэлийн 60% нь төвлөрдөг [2]. Мал сүргийн 34% (11 сая толгой) нь энэ сав газарт бэлчээрлэж байна.

Байгаль нуурын сав газрын буюу Монголын хэсгийн Сэлэнгийн сав газарт гадаргын усыг бохирдуулагч нь Улаанбаатар, Эрдэнэт, Дархан гэсэн томоохон гурван хотод байршиж буй олон тооны үйлдвэрүүдийн хаягдал ус юм(Зураг 4.2.11 ба Зураг 4.2.12).

Сүүлийн жилүүдэд уул уурхай (Зураг 4.2.12) болон малын гаралтай түүхий эд боловсруулах үйлдвэрүүдийн хаягдал усны хэмжээ нэмэгдэж байна. Улаанбаатар хотын төв цэвэрлэх байгууламж болон Эрдэнэт, Дархан хотын цэвэрлэх байгууламжуудаас цэвэрлэсэн бохир хаягдал усаа Сэлэнгэ мөрний цутгал гол болох Туул, Орхон, Хараа голд голд нийлүүлж байна. Сүүлийн 10-аад жилд зарим бохирдуулагч бодисын агууламж усны чанарын стандарт (MNS 4586:1998)-аас давах болжээ [6].

ЦУОШГ-аас гадаргын усны ажиглалт судалгаа хийж, жил бүрийн байгаль орчны төлөв байдлын тайланд үр дүнг нь оруулж байна [2]. Усны бохирдлыг ууссан хүчилтөрөгч, амар исэлдэх органик бодис, эрдсийн азот, фосфор, хром, зэсийн агууламж зэрэг үзүүлэлтээр тодорхойлж байна. 2012 онд усны бохирдлын индекс 85 гол, 13 нуурт 120 усны ажиглалтын үр дүнгээр гаргасан байна (Хүснэгт 4.2.1 ба 4.2.2).

Улсын хэмжээнд 2012 онд гадаргын усны чанарын хяналт-шинжилгээний 85 гол мөрөн, 13 нуурт 120 харуулаар ажиглалт судалгаа хийж байсан бол 2013 онд ус, цаг уур, орчны хяналт шинжилгээний сүлжээний хүрээнд ус судлалын 150, үүнээс гол мөрний 132, нуурын 18 харуулд ажиглалт судалгаа хийжээ (Хүснэгт 4.2.1 ба 4.2.2) .

Улсын хэмжээнд 120 гаруй бохир ус цэвэрлэх байгууламж ашиглагдаж байгаа боловч ихэнх нь тоног төхөөрөмж хуучирсан, өргөтгөл, шинэчлэлтийн ажлын өртөг зардал өндөр зэрэг хүндрэлээс шалтгаалан цэвэршүүлэлтийн түвшин шаардлагын хэмжээнд хүрэхгүй байна (Зураг 4.2.13). Монгол Улсад ахуйн хэрэглээ болон үйлдвэрлэл, үйлчилгээ эрхлэлтээс гарсан, хүрээлэн буй орчинд нийлүүлж болох цэвэршүүлсэн бохир усан дахь бохирдуулах бодисын зөвшөөрөгдөх дээд агууламж, бусад үзүүлэлтийн хязгаарыг тогтоох зорилгоор “Хүрээлэн буй орчинд нийлүүлэх цэвэршүүлсэн бохир ус. Ерөнхий шаардлага MNS 4943:2011” стандартыг мөрдүүлж байна.

Усны бохирдлыг бууруулах зорилгоор улсын хэмжээнд хавар, намрын улиралд их цэвэрлэгээг уламжлал болгон зохион байгуулж хэвшсэн бөгөөд 2011 онд нийслэл, 21 аймгийн хэмжээнд 1,409 гол горхи, булаг шанд, уст цэгийн хог хаягдлыг, 2012 онд 1,107 гаруй гол горхи, булаг шанд, уст цэгийн хог хаягдлыг, 2013 онд 10 аймгийн хэмжээнд 988 уст цэг (323 гол, горхи, 31 нуур, цөөрөм, 388 булаг, шанд, 13 рашаан, 233 худаг)-ийн хог хаягдлыг тус тус цэвэрлэсэн ба 2011-2013 онд нийт 3,504 уст цэгийн хог хаягдлыг цэвэрлэжээ.

Зураг 4.2.11. Алт олборлох үйлдвэрийн уулын цулын овоолго, хаягдал ус (Төв аймгийн Заамар сум)

Хүснэгт 4.2.1.Сэлэнгийн сав газрын гадаргын усны чанар, химийн найрлага

Хүснэгт 4.2.2. Сэлэнгийн сав газрын гадаргын усны химийн бохирдуулагчийн хэмжээ

Бүс нутгийн цаг уур, газар зүйн онцлог, эх газрын байршил, агаарын температур нам, өвлийн улиралд хур тунадас бага, салхины антициклон давтамж зэрэг нь агаар мандлын өөрөө цэвэрших чадварыг ихээхэн багасгаж байгаа юм (Зураг 4.1.2).

Зураг 4.1.1. Агаар мандлын агаарын байдал [3]

Энэхүү үзүүлэлт нь бохирдлын задрах хурдыг харуулах хэмжигдэхүүн бөгөөд энэ нь ОХУ-ын Европын хэсгийн үзүүлэлтээс 2-3 дахин бага юм. Инверсийн температур өндөр, салхины хүч бага зэрэг нь хавсарч жилийн тэн хагас нь хасах температуртай, агаарын эргэлтийн давтамж доогуур зэрэг сөрөг үзүүлэлтүүд нь хот болон үйлдвэрийн төвүүдэд агаарын бохирдлын түвшин өндөр байх нөхцөлийг бүрдүүлж байна. Энэ байдал нь бүс нутгийн хэмжээнд бохирдлын ялгарлын эх үүсвэрээр дамжин агаар бохирдож байна (80-100 км түүнээс хол зайд).

Агаарын бохирдлын үнэлгээний түвшин, тэдгээрийн хандлагыг Холбооны агентлагийн “Эрхүүгийн ус, цаг уур, байгаль орчны хяналтын төв”-ийн, мөн “Буриадын ус цаг уур, байгаль орчны хяналтын төв”-ийн байнгын ажиглалтаар хийж байна. Агаарын бохирдлын үзүүлэлт нь агаарын бохирдлын давтамж, голлох бодис, бензопирин, нүүрсхүчлийн дан исэл, азотын давхар исэл, хүхрийн хоёрдогч исэл, формалдегид, мөн онцгой бохирдуулагч азотын сульфид, метил меркаптан, хүхэрт ус төрөгч, хлорин зэрэг ордог (Зураг 4.1.3 ба 4.1.4).

2013 онд Байгаль нуурын байгалийн хамгаалалтын бүс нутагт агаарын чанарын өөрчлөлт 2012 онтой харьцуулахад онцын өөрчлөлт гараагүй байна [2]. Агааарын бохирдлын түвшин Байгаль нуурын экологийн төвийн бүсийн болон байгалийн нутаг дэвсгэрийн суурин газрууд болох Байкальск, Слюдянка, Култук, Листвянка зэрэгт бага хэвээр ажиглагдлаа. Харин Экологийн буфер бүсийн нутаг дэвсгэрт орших Улаан-Үд хот, Сэлэнгэ тосгон зэрэгт өндөр зэрэгтэй гарсан байна ( 2012 онд Сэлэнгэ тосгонд “маш өндөр”, Улаан-Үд хотод “өндөр” гарсан байна).

Зураг 4.1.2 Агаар мандлын өөрөө цэвэрших нөхцөл [3]

Зураг 4.1.3. 2007-2013 онуудад ОХУ-ын субъектуудын агаар мандал дахь бохирдуулагч бодисын хаягдлын үзүүлэлт

Зураг 4.1.4. 2013 оны ОХУ-ын субъектуудын агаар мандал дахь бохирдуулагч бодисын харьцаа

Байгаль нуурын сав газрын Эрхүүгийн хэсэгт агаарын бохирдлын хяналтыг Байкальск-Слюдянка-Култук-Лист­винка гэсэн маршрутын дагуух 4 сүлжээгээр гүйцэтгэж байна. 2012 онд Байкальскийн агаарын бохирдлын түвшин доогуур байсан ба өмнөх жилийн түвшинд байсан байна (API=1). Бензопириний жилийн дундаж түвшин зөвшөөрөгдөх дээд агууламж (ЗДА)-ийн дээд түвшнээс 1.6 дахин их байв (2011 онд дээд агууламжаас 1.6 дахин их байсан). Бензопириний сарын дундаж агууламж (ДА) 3.0 байсан (2010 онд 3.0-ийг давж байсан байна).

Хүхрийн устөрөгчийн агууламж 1 удаа өндөр гарсан бөгөөд ДА 1.3 (2011 онд ДА 1.1) байв. Мөн нүүрстөрөгчийн давхар исэл 1 удаа ДА 3.0 гарсан ба (2011 онд ДА 3.0 байв). Мөн метил меркаптан 1 удаа өндөр тэмдэглэгдсэн бөгөөд ЗДА-аас өндөр гараагүй байна.

Слюдянка, Листвинка, Кулдук зэрэг районуудад агаарын бохирдол доогуур бөгөөд өмнөх жилүүдийхтэй ижил түвшинд байв. Үндсэн бохирдуулагчдын жилийн ДА Слюдянкад 1.2 дахин, Кулдукт 1.3 дахин, бүхэлдээ азотын давхар ислийн жилийн ДА нь ЗДА-аас 1.2 дахин их байв.

Култук, Слюдянкад агаарын үндсэн бохирдуулагч 1 удаа өндөр тэмдэглэгдсэн бөгөөд ЗДА-аас 2.8 ба 3.4 дахин их байв. Листвинкэд азотын давхар ислийн агуулга 1 удаа өндөр тэмдэглэгдсэн бөгөөд ЗДА-аас 3.8 дахин их гарсан байна. Эдийн засгийн төв бүсэд нүүрстөрөгчийн дутуу исэл нэг удаа өндөр тэмдэглэгдсэн ба гэхдээ ЗДА-аас даваагүй байна. Листвинкэд 2011, 2012 онуудад азотын давхар ислийн агуулга өндөр гарсан бөгөөд ДА нь 1.3, 3.8 байв.

Буриадын БНУ-ын хувьд сав газрын зүүн хойт хэсэгт Улаан-Үд, Галуут нуур, Хиагт, Сэлэнгэ гэсэн 4 сүлжээгээр, 7 байнгын ажиглалтын цэгт агаарын бохирдлын хяналтыг хийж байна. Энэхүү ажиглалтын дүнгээс харахад агаарын бохирдолт Сэлэнгэд “маш өндөр”, Улаан-Үдэд “өндөр”, Хиагт, Галуут нуурт “бага” гэсэн дүн гарсан байна.

Улаан-Үд, Галуут нуур, Хиагтад үндсэн бохирдуулагч нь ЗДА-аас их байв. Сэлэнгэд бензопирин, формалдегид, фенолын агуулга ЗДА-аас өндөр байна. Бүхэлдээ Улаан-Үдэд бензопирин, формалдегид, азотын давхар исэл ЗДА-аас байнгын их байна. Хүхрийн давхар исэл, нүүрстөрөгчийн дан исэл, азотын исэл пдк-гаас аль чхэсэгт бага байна. Бүх ажиглалтын цэгүүдэд үндсэн 3 түүнээс дээш бохирдуулагч ЗДА-аас их байна.

Зураг 4.1.5. Улаан-Үд хотын азотын давхар исэл 12 дугаар сард ЗДА-аас давсан давтамж [3]

Сэлэнгэд бензопириний жилийн дундаж агууламж нь 4 байх ёстой байтал нэгэн удаа хамгийн өндөр буюу ДА нь 10 гарсан. Улаан-Үдэд энэхүү үзүүлэлт буюу ДА нь 2.8, 8.2 байв. Агаарын бохирдол өндөр байгаа нь үйлдвэр, дулааны цахилгаан станц, автомашин зэргээс ялгарч буй хий, байгалийн тоосонцор зэргээс үүдэлтэй юм. Энэ хоёр газрын цаг уурын болон байр зүйн нөхцөл нь агаарт туйлын тохиромжгүй бөгөөд бохирдуулагч бодис агаар мандлын доод хэсэгт нягтарч, хуримтлагдах нөхцөлийг бий болгодог.

2008-2012 онуудын хоорондох 5 жилд бензопирин, формалдегид, ялангуяа Сэлэнгийн районд мөн хатуу хөвөгч, азотын давхар исэл, нүүрстөрөгчийн дан исэл Хиагтад, бохирдуулагч бодис, азотын давхар исэл Галуут нуурт бохирдуулагчийн агуулга нэмэгдсэн байна.

ОХУ-ын Байгаль орчны төлөв байдлын жилийн тайланд 2010 он хүртэл Улаан-Үд хотыг Оросын агаарын бохирдол өндөр хотуудын жагсаалтад оруулж байв. 2010 оноос хойш Улаан-Үд хотыг энэ жагсаалтаас хассан. Улаан-Үд хотын агаарын бохирдлын гол эх үүсвэр нь үйлдвэр, дулааны цахилгаан станц болох “Буриадын генератор”, “ДЦС-14”, төв халаалтын CHP-1 ба CHP-2 үйлдвэр (Зураг 4.1.6), Улаан-Үд хотын зүтгүүрийн засварын үйлдвэр, Улаан-Үд хотын онгоцны үйлдвэр, мөн төмөр зам болон авто зам юм.

Зураг 4.1.6. Улаан-Үд хотын ДЦС-ын утаа

Сэлэнгийн агаарын бохирдлын эх үүсвэрийн хувьд СЦКҮ (Зураг 4.1.7), мөн төмөр зам юм. Галуут нуурын үндсэн бохирдуулагч нь Галуут нуурын дулааны цахилгаан станц, дулааны станц, төмөр зам болон автозам юм. Хиагтын гол бохидуулагч нь хуаран, түүний дэд бүтэц мөн дулааны зуухнууд, зам, төмөр зам юм.

Забайкальскийн хязгаарын хувьд агаарын бохирдлын хяналтыг Петровск-Забайкальскт хийж байна. 2012 онд агаарын бохирдлын үзүүлэлт өндөр гарсан. Бензопириний агууламж мэдэгдэхүйц өндөр бөгөөд жилийн дундаж агууламж ЗДА-аас 3.3 дахин их, сарын хамгийн өндөр агууламж ЗДА-аас 6 дахин их байна. Бусад бохирдуулагчийн хувьд өндөр биш. Нүүрстөрөгчийн дан исэл голлох бохирдуулагч бодис нэг удаа өндөр гарсан бөгөөд ЗДА-аас 2.8, 2.2-аар тус тус их байв.

.

Зураг 4.1.7. Сэлэнгийн целлюлоз, картоны үйлдвэр (СЦКҮ

Эдгээрээс үзэхэд 2012 онд Байгаль нуурын сав газрын ОХУ-ын хэсэгт агаарын бохирдол 2011 онтой харьцуулахад онцын өөрчлөлтгүй байна.

Агаар бохирдуулах бодисуудыг Монгол Улсын нийслэл Улаанбаатар хот болон эрсдэл бүхий аймгийн төвүүдэд хэмжихийн тулд 2011 оноос эхлэн агаарын чанарыг байнга шинжлэн судлах хяналтын 36 харуул ажиллуулж байна (Хүснэгт 4.1.1) [2].

Монгол Улсын хүн амын 65.4% нь Сэлэнгийн сав газарт оршин суудаг. Агаарын бохирдлын түвшин сав газарт байрлах томоохон суурин газруудад тухайлбал, Улаанбаатар, Дархан, Эрдэнэт, Цэцэрлэг, Булган, Сүхбаатар хотуудад өндөр байна (Зураг 4.1.8).

Зураг 4.1.8. Улаанбаатар хотын агаарын тоосжилт

Агаарын бохирдлын гол эх үүсвэр нь Улаанбаатар хотын хувьд гэр хорооллын 130 гаруй мянган өрх болон байшин, гэр “холимог” хорооллын 180 гаруй мянган өрхийн ердийн галлагаатай нүүрс шатаадаг зуух болж байна (Зураг 4.1.9). Тээврийн хэрэгслийн тоо жилээс жилд өсч байгаа нь агаарын бохирдлыг нэмэгдүүлэх эх үүсвэр болж байна. 2013 оны байдлаар 257,498 авто машин үзлэг, тооллогод хамрагдсаны 173,799 нь буюу 70 шахам хувь нь 10-аас дээш ашигласан машин байна. Мөн Улаанбаатар хотын хувьд 150 шахам уурын зуух, дулааны гурван том цахилгаан станц бас томоохон агаар бохирдуулагч болж байгаагаас гадна нь хогийн цэг, газрын эвдрэл, шороон зам, баригдаж буй барилга байгууламж, тоосго, барилгын материалын зэрэг үйлдвэрлэлийн үйл ажиллагаанаас үүссэн шороо тоос агаар бохирдуулагч эх үүсвэр болж байна.

Зураг 4.1.9. Улаанбаатар хотын гэр хороолол

Агаарын чанарыг тодорхойлох, хяналт-шинжилгээ хийх, холбогдох мэдээ, дүгнэлт гаргах үүрэг бүхий мэргэжлийн албадыг аймаг, нийслэл (аймаг, нийслэлийн ус цаг уур, орчны шинжилгээний алба)-д ажиллуулах асуудлыг байгаль орчны асуудал эрхэлсэнтөрийн захиргааны төв байгууллага буюу БОНХЯ хариуцан зохион байгуулж байгаа бөгөөд тэдгээр албад нь өдөр тутмын агаарын чанарын мэдээллийг гарган, ЦУОШГ-ын Агаарын чанарын мэргэжлийн алба мэдээллийг улсын хэмжээнд нэгтгэн мэдээлж байна.

Хүснэгт 4.1.1. Агаар бохирдуулах бодисуудыг хэмжих агаарын чанарын хяналтын харуулууд

Агаарын чанарын индексийг агаар дахь түгээмэл тархалттай хүхэрлэг хий (SO₂), азотын давхар исэл (NO₂), том ширхэглэгт тоосонцор (PM₁₀) болон Нарийн ширхэглэгт тоосонцор (PM_2.5), нүүрстөрөгчийн дутуу исэл (CO), озон (O₃) гэсэн 5 үндсэн бохирдуулах бодисоор хэмжин тооцон гаргадаг ажээ (Хүснэгт 4.1.2). Эдгээрээс хүний эрүүл мэндэд хамгийн их хохирол үзүүлж буй нь агаарын тоосонцор болж байна.

Улаанбаатар хотын агаарын бохирдлын түвшин ялангуяа өвлийн улиралд маш их бөгөөд энэ нь халаалтанд ердийн нүүрс, түлээ ашигладагтай холбоотой. Мөн түүнээс гадна хотын байр зүй асуудлыг хүндрүүлж байна.

Нийслэл Улаанбаатар хот нь 4 уул (өмнөд талд Богдхан уул, баруун талд Сонгинохайрхан уул, хойд талд Чингэлтэй хайрхан уул, зүүн талд Баянзүрх уул оршдог)-аар хүрээлэгдсэн тул өвлийн улиралд салхины хурд бага байдгаас хотын төвийн агаарт утаа тортог, элдэв хорт хийн хольцууд эрс нэмэгддэг нь агаарын бохирдлын сарнилд муугаар нөлөөлдөг. Түүнээс гадна температурын ялгаа маш их ажиглагддаг бөгөөд хүйтэн агаарын үе түүний дээр орших халуун агаарын үеэр хаагдаж, энэ нь хэдэн өдрөөр ч ажиглагдах ба ингэснээс бохирдуулагч бодис газрын хөрсөнд ойрхон агаарт удаан хадгалагддаг [2].

Улаанбаатар хотын агаарын жижиг ширхэгт тоосонцорын дундаж агууламж (PM_2.5 тоосонцорын голч 2.5 микрон (2.5 µm)-оос ихгүй байх) дэлхийд хамгийн өндөр байна [4]. Улаанбаатар хотын PM_2.5 өвлийн улиралд ихэвчлэн 300 мкг/м³-аас давж байна. Агаарын том ширхэгт тоосонцор болох PM₁₀ (PM₁₀ тоосонцорын голч 10 микрон (10 µm)-оос ихгүй байх)-ны бохирдлоор Улаанбаатар хот дэлхийн 91 орны 1099 хотуудаас 2-т тэмдэглэгдсэн байна. Агаарын тоосонцор нь уушгинд хялбар нэвтрэх бөгөөд янз бүрийн өвчин түүний дотор амьсгалын зам, мэдрэлийн системийн өвчнийг үүсгэдэг байна.

БОНХЯ-ны мэдээлэлд үндэслэн жил бүр Үндэсний стастистикийн хорооноос нийслэл болон аймгийн төвүүдийн агаар дахь хүхэрлэг хий (SO₂), азотын давхар исэл (NO₂)-ийн стастистик мэдээллийг гаргадаг бөгөөд 2013 оны байдлаар Сэлэнгийн сав газарт хамаарах нийслэл болон аймгийн төвийн агаарыг бохирдуулагч бодисын жилийн дундаж агууламжийг доорх хүснэгтэд үзүүллээ (Хүснэгт 4.1.2).

Хүснэгт 4.1.2. Сэлэнгийн сав газарт хамаарах нийслэл болон аймгийн төвийн агаарыг бохирдуулагч бодисын жилийн дундаж агууламж

*Эх сурвалж: Үндэсний стандартын хороо

2010 онд УИХ-аас Засгийн газрын тусгай сангийн тухай хуульд нэмэлт оруулан “Цэвэр агаарын сан”-тай байхаар тогтоосон ба Засгийн газраас байгуулсан уг сан нь 2011 оны 1 дүгээр сараас үйл ажиллагаагаа эхлүүлж, Улаанбаатар хотын агаарын бохирдлыг бууруулахын төлөө айл өрхүүдэд сайн чанарын түлш, түлш хэмнэх зуух нийлүүлэх, Туул, Сэлбэ, Улиастай зэрэг голуудад ногоон бүс байгуулах, хотын цэцэрлэгт хүрээлэнг өргөтгөх, хоол хүнс бэлтгэхэд шатдаг хийг ашиглахыг дэмжих, тээврийн хэрэгслийн агаарын бохирдлыг бууруулах зорилгоор төлбөр хураамж авах, агаарын бохирдлыг бууруулахын ач холбогдлыг нийгэмд мэдрүүлэх зэрэг ажлуудыг хийж байна.

Амралт, аялал жуулчлалын нөөц нь ихэвчлэн нуурын эргийн дагуу байх бөгөөд түүний урт нь 2,000 км ба 70% нь усан замын тээврээр зорчих боломжтой. Энэ хэсэг нь үзэсгэлэнт сайхан байгалийн ландшафт бөгөөд ус сайн халах улирлын үед амралтын ямарч тоног төхөөрөмжийг ашиглаж болно (Зураг 3.5.1). Нуурын захын хэсэгт амралт сувиллын ач холбогдол бүхий 26 эрдэст булаг, байгалийн 128 хөшөө, 94 түүх, соёлын дурсгал бий. Энэ бүс нутагт аялал жуулчлал, амралтын баазыг өргөжүүлэхийн тулд дэд бүтцийг хөгжүүлэх шаардлага бий [2].

Байгаль нуурт ирж байгаа жуулчдын тоо жил бүр өсч байна. 2012 онд Буриадын БНУ болон Эрхүү мужид 1,529 мян­ган жуулчин ирсэн байна (2011 онд 1,303 мянган жуулчин ирсэнээс 75.4 мянга нь гадаадын жуулчин байжээ) (Зураг 3.5.2). Өмнөх жилүүдтэй харьцуулахад Эрхүү мужид ирсэн жуулчны тоо 4.4%, Буриадын БНУ-ынх 34.9%-иар өссөн байна. Гадаадын жуулчдын дотор ихэвчлэн Хятад, Герман, Монгол, Солонгос, Франц, АНУ, Англи, Польш, Японы жуулчид байна. Жуулчдын үйлчилгээний мөн­гөн дүн 2012 онд 10,130 сая рубльд хүрсэн байна. Аялал жуулчлалын салбарт нийт 20.5 мян.хүн ажиллаж байна [4].

Байгаль нуурын жуулчдын өргөн дэлгэр төрөл гэвэл:

-      Танилцах: Круго­байкальскийн төмөр замын угсаатны зүйн экскурс “Тальцы” музей, байгалийн музей бусад түүх-соёлын маршрут,

-      Экологийн: Байгаль нуурын мөсөн бүрхүүлийн маршрут, нуурын эрэг орчмын машин, явган, морин, дугуйн аялал, Их Байгалийн зам, цанын аялал, завин аялал, шувуу судлах, шувуу барих, агуйн аялал зэрэг,

-      Агнуурын жуулчлал: Ойн амьтны агнуур, агнуурын тоглоом, зун, хаврын улиралд мөсөн доорх загас агнуур, ховор ургамын цуглуулга,

-      Амралт, сувиллын аялал: Рашаан сувилалд амрах, эмчилгээ сувилгаа, эрүүл мэндийн амралт, рашаан амралт зэрэг,

-      Зохион бай­гуулалттай амралт: Амралт, амралтын бааз байгуулах, аялал жуулчлалын бааз, амралтын тоног төхөөрөмж байгуулах, зочид буудал, дэн буудал, өрөө хөлслөх г.м. Байгаль нуурын амралт, аялал жуулчлалын байрны багтаамж 20,000 жуулчин хүлээн авах хүчин чадалтай бөгөөд 6 сараас 9 сар хүртэл 300,000 аялагч зорчих боломжтой.

-      Зохион байгуу­лалтгүй амралт: ТХГН-т хийх зохион байгуулалтгүй аялал болно.

Байгаль нуурын аялал жуулчлалын бас нэг томоохон чиглэл бол нуурын гүн нэлээд сайн судлагдсан хэсэгт тодорхой заавраар сэлэх, аялах маршрут юм (Зураг 3.5.3). Энэ нь экологит нэлээд дөхөмтэй аялал жуучлалын төрөл бөгөөд цаашид шууд хөгжүүлэх хэтийн төлөв бий. 2012 онд 80 завиар нийт 1,640 хүн аялсан байна.

Зураг 3.5.1. Байгалийн эргийн үзэсгэлэнт хэсгүүд [1]

Зураг 3.5.2. Байгаль нуурын сав газар дахь аялал жуулчлал [1]

2007 онд ОХУ-ын Засгийн газар Эрхүү муж, Буриадын БНУ, Байгаль нуурт аялал, жуулчлалыг хөгжүүлэх үүднээс эдийн засгийн тусгай бүс болгох шийдвэр гаргасан бөгөөд олон нийт, хувийн секторын хооронд түншлэлээр дэд бүтцийг хөгжүүлэхэд хөрөнгө оруулалт хийх явдал өсч байна.

Зураг 3.5.3. Аврах онгоц

Эрхүү мужийн хил орчимд 1,590 га талбай бүхий Их Голосний гэдэг газрыг тодорхойлсон байна. 2010 онд ОХУ-ын Засгийн газар Эдийн засгийн бүс нутаг Слюдянка төрийн өмчийн газрыг бий болгож, энд “Гора Соболиная”, “Мангутай” зэрэг цанын баазыг байгуулсан байна. Энэхүү төслийг хэрэгжүүлэх зорилгоор Эрхүү мужийн Засгийн газар “Эдийн засгийн тусгай бүс Слюдянка районд аялал жуулчлалыг 2012-2015 онуудад хөгжүүлэх” урт хугацааны зорилтот хөтөлбөрийг батлан гаргасан.

Эдийн засгийн тусгай бүс нутгийн хил хязгаар улам өргөсч байгаа бөгөөд зэргэл­дээх Листвинка усан зогсоол, Байкал – Кругобайкальскийн төмөр замын бүс нутаг орж байна. Аялал жуулчлалын агентлагууд нуурын хойд хөвөөн дээр дэд бүтэц сайн хөгжсөнийг ашиглан үйлчилгээг сайжруулан, жуулчдын урсгалыг нэмэгдүүлэх боломж буй.

Үүнээс гадна Эрхүү – Листвинк – Байгаль порт – Кругобайкальскийн төмөр замын дэд бүтцийг ашиглан бүсийн дотор кластер байгуулах замаар эдийн засгийн үр ашгийг дээшлүүлэх бодит боломж бий.

Амралт сувиллын чиглэлээр Буриадын БНУ-д 5 бүс нутгийг батлан гаргасан байна. Үүнд: Кабанскийн районд“Байгаль-Прибой”, “Лемасова”, Северобайкальскийн районд “Северобайкальск”, Баргажингийн районд “Байгаль нуурын Баргажин хөвөө”, “Сучи нуур”, Сэлэнгийн районд тодорхойлсон байна. Мөн эдийн засгийн тусгай бүсэд “Байгаль-Нарбор”, Прибайгальскийн районд “Tурка”, “Сандс”, “Горячинск”, “Нэргүй уул“, “Бичү уул” зэрэг 3,284 га газрыг хамтран ашиглаж байна. Эдгээр бүх объектууд нь аялал жуулчлалыг татах, хөгжүүлэх зорилготой.

Зураг 3.5.4. “Байкальскийн прибой” амралтын газар

Зураг 3.5.5. “Лемасово” амралтын газар

“Tурка”, “Сандс” зэрэгт зочид буудал, хурлын заал байгуулах, спорт цогцолборын төв, усан замын порт хийх, ил болон задгай биеийн тамирын талбай, ресторан байгуулах зэрэг чиглэлээр үйл ажиллагаа явуулахаар төлөвлөж байна. Энэ ажил үндсэндээ дуусч байна.

“Бичү уул”-ын хэсэгт жилийн 4 улиралд уулын амралт байгуулах, энэхүү бүс нь цаг уурын хувьд маш тааламжтай бөгөөд жилийн 200 өдөр нь нартай байдаг. 2012 онд энэ хэсгийн зураг төсөл хийгдсэн бөгөөд инженерийн болон тээврийн зураг төсөл нь гарсан байна(Зураг 3.5.6).

Зураг 3.5.6. “Байкальская гавань” амралт, сувиллын газрын албаны байр

Зураг 3.5.7. “Турка”-гийн хэсэг

Горячинск” хэсэг дээр “Гуратив” рашаан сувиллыг байгуулах бөгөөд эрдсийн болон халуун рашааныг эмчилгээ сувилгааны чиглэлээр ашиглах юм.

2012 онд Эдийн засгийн хөгжлийн бүсийн захирлуудын зөвлөл “Байгалийн Гавана” концепцийн баримт бичгүүдийг дэмжсэн бөгөөд үндсэн концепцийг захирлуудын зөвлөл баталсан байна.

Энэ бүх барилга байгууламжид нийт 3.6 тэрбум рублийн хөрөнгө оруулалт шаардлагатай байгаа болно (2012 оны үнээр). 2013-2017 онуудад “Байгаль” амралт-сувиллын цогцолбор, шинжлэх ухаан-соёлын сэдэвчилсэн парк, гэр бүлийн амралтын төвийг энэхүү амралт сувиллын төвд байгуулж дуусгах юм. Мөн спортын содон төрлүүд (виндсерфинг, подледный дайвинг), засагчлах бааз зэргийг боломжийн хэрээр байгуулах юм. Батлагдсан концепцийн дагуу аялагчдын замыг байгуулж, Байгаль нуурын аялал, жуулчдын тоог 2 саяд хүргэх юм. Үүнтэй уялдан Горячинскийн аялал жуулчдын тоог 50,000 хүргэх юм.

Зураг 3.5.8. “Горячинск” сувиллын газар

“Бухта Безымянная” амралтын газар нь Эдийн засгийн хөгжлийн бүсийн хамгийн алслагдмал бүс бөгөөд энд Байгаль нуурын хамгийн VIP жуулчдыг хүлээн авах юм. 2012 онд Эдийн Засгийн хөгжлийн бүсийн захирлуудын зөвлөлөөр боломжит зочид буудлын бизнес төлөвлөгөөг баталсан байна. 2008-2012 онуудад“Байгалийн Гавана” төсөлд 3.87 тэрбум рублийг зарцуулах юм.

2011-2018 онуудад ОХУ-ын дотоодын болон олон улсын аялал жуулчлалыг хөгжүүлэх зорилтот хөтөлбөрт орсон аялал жуулчлалын кластер болох “Подломори” (Kабанскийн район), автожуулчдын кластер болох “Хиагт” (Хиагтын район), “Байгаль” (Иволгины район), “Түнхийн хөндий” (Түнхийн район) гэсэн 4 том төслийн хөрөнгө оруулалтыг хэрэгжүүлж байна.

Монгол Улсын Засгийн газар аялал жуулчлалыг эдийн засгийн нэгэн тэргүүлэх салбар болгон хөгжүүлэхээр ажиллаж байна. Дэд бүтцийн хөгжлийг дэмжих, хөрөнгө оруулалтын тааламжтай орчинг бүрдүүлэх, аялал жуулчлалын цогцолборуудыг байгуулах, маркетингийн зохимжтой бодлого боловсруулах зорилгоор “Аялал жуулчлалын үндэсний хөтөлбөр”-ийг боловсруулсан байна. Улсын хэмжээнд аялал жуулчлалыг хөгжүүлэх 7 бүсийг зөвлөмж болгож байгаа юм. Үүнд:

-Монголын нийслэл-Улаанбаатар хот, 1639 онд Монголын буддизмын төв гэж байгуулагдсан, эртний уламжлал, орчин үеийн амьдралын хэв маягийг хосолсон хот (Зураг 3.5.9).

-Хөвсгөл-Монголын цасан бүрхүүл бүхий Альпийн уулс, болор мэт тунгалаг устай нууртай. Хөвсгөл нуур Дэлхийн хамгийн гүн нууруудын нэг (Зураг 3.5.10).

-Орхон голын хөндий-Эртний Хархорины нутаг, хаадын өлгий. Буддын анхны томоохон хийд-Эрдэнэ зуугийн хийд, түүнээс гадна олон тооны хөшөө, түүхийн дурсгалт газруудтай (Зураг 3.5.11).

-Цөлийн говь- Азийн хамгийн алдартай томоохон цөлийн нутаг. Сахарын элсэн цөл биш, биологийн олон янз байдал, ургамал, амьтны гайхамшигтай олон төрөлтэй.

-Монголын тал нь өргөн дэлгэр, тэгш, ойн бүрхүүлгүй, морьтон баатруудын эртний тулаан, тэдгээрийн оршин сууж байсан нутаг (Зураг 3.5.12). Зарим нутагт газар доорх агуй бий бөгөөд зарим агуй нь шохойн чулуу бүхий усаар дүүргэгдсэн байдаг.

-Хэнтий аймаг нь Чингис хааны төрсөн нутаг. Үзэсгэлэнтэй байгалийн дунд түүний амьдрал, амжилтыг харуулсан хааны хөшөө, музей бий (Зураг 3.5.12).

Зураг 3.5.9. Монголын буддын шашны төв-Улаанбаатар

Зураг 3.5.10. Хөвсгөлийн өндөр уулс

Зураг 3.5.11. Орхон голын хөндий

Зураг 3.5.12. Чингис хааны хөшөө

Монголыг зорин ирж буй жуулчдын 70-80% нь 10-11 хоногт загасчлал, ан, морь унах, байгалийн үзэсгэлэнт газрыг үзэх, явган болон авто аялал хийж байна (Зураг 3.5.14).

Зураг 3.7.13. Морин аялал

Сүүлийн 3 жилд 2009-2011 онуудад гадаадын жуулч­дын тоо 11% өссөн ба энэ хугацаанд аялал жуулчлалын орлого 32.5%-иар өссөн байна. 2011 онд Монгол Улсад 460 мянган жуулчид ирсэн бөгөөд энэ хугацаанд ажлын байр 25,000-д хүрч, аялал жуулчлал ДНБ-ний 4%-ийг эзлэх болсон байна.

2013 онд Монголд ирсэн жуулчдын 42.7% нь Хятад, 17.8% нь ОХУ, 10.8% нь БНСУ, 4.4% нь Япон , 3.5% нь АНУ, 2.7% нь Казахстан, 2.3% нь Герман болон бусад орноос ирсэн байна.

Сүүлийн жилүүдэд дотоодын аялагчид буюу Монголчуудын жуулчлал эрс нэмэгдэж байгаа бөгөөд дулааны улиралд жуулчид хувийн машин тэрэгтэйгээ хүссэн газраараа аялах болжээ. Дотоодын аялагчдын талаар статистикийн тоон мэдээ, хаашаа аялаж байгаа талаар нарийн мэдээлэл байхгүй ч Улаанбаатар болон бусад хот, суурины иргэд гол төлөв Сэлэнгийн сав газарт орших Богд хан уул, Тэрэлж (Зураг 3.5.14), Эрдэнэзуу, Хархорин, Улаанцутгалан, Цэнхэрийн халуун рашаан, Өгий нуур, Хөвсгөл нуур, Найман нуур, Хоргын тогоо, Тэрхийн цагаан нуурыг зорих аяллууд дотоодын аялагчдын түгээмэл замнал болоод байна.

Сэлэнгийн сав газарт багтах Хөвсгөл аймгийн хэмжээнд 2013 оны байдлаар 53 жуулчны бааз, 22 отог, 33 гэр буудал, 15 амралтын газар, 5 зочид буудал, 18 дэн буудал ажиллаж нэг ээлжиндээ 3,000 жуулчин хүлээн авах хүчин чадалтай болсон. Орхон голын сав газарт нийт 40 гаруй жуулчны бааз аялал жуулчлалын үйл ажиллагаа эрхлэхээр бүртгэгдсэний 34.1% нь Архангай, 31.7% нь Сэлэнгэ, 26.8% нь Өвөрхангай аймгийн нутагт байдаг. Туул голын сав газарт нийт 70 гаруй аялал жуулчлалын байгууллага үйл ажиллагаа явуулж байгаагийн 70 орчим хувь нь Хан-Хэнтийн ТХГН болох Горхи-Тэрэлжийн орчимд байрлаж байна. Жуулчны баазууд нь хоногт нийт 4 мян.хүн хүлээн авах хүчин чадалтай байна. Тэдгээрийн 90 гаруй хувь нь улирлын чанартай үйл ажиллагаа явуулдаг байна.

Монгол Улсад эмчилгээ сувилгааны аялал ихээхэн хөгжиж байна. Сувиллын ихэнх нь халуун, хүйтэн рашаан, эмчилгээний шавар зэрэг эмчлэн сувилах увидастай байгалийн биетийг түшиглэн оршиж байна. Монгол Улсад 40 орчим халуун, 50 орчим хүйтэн рашаан бий [15].

Сэлэнгийн сав газар нь халуун, хүйтэн рашаан олонтой бөгөөд тэдгээрт түшиглэн байгуулсан 20 гаруй амралт, рашаан сувиллын газар ажиллаж байгаагаас магадлан итгэмжлэгдсэн рашаан сувилалд Өвөрхангай аймгийн Хужирт сумын “Хужирт” сувилал, “Эльма Хужирт”, Архангай аймгийн Батцэнгэл сумын “Хасу-Шивэрт” рашаан сувилал, аймгийн төвийн “Сувд” сувилал, Орхон аймгийн төвийн “Эрдэнэт” сувилал, Төв аймгийн Эрдэнэ сумын “Ар жанчивлан” рашаан сувилал, Хөвсгөл аймгийн Галт сумын “Галт халуун-Ус”рашаан сувилал, Булган аймгийн Могод сумын “Хульж” рашаан сувилал, Улаанбаатар хотын “Аминзаяа”, “Акуа”, “Арга билэг”, “Ариун лотус”, “Булагтай”, “Баруун зүүн-Эх”, “Гэгээн манал”, Мойлтын тохой, “Нандин ухаан”, “Нара зүй засал”, “Өнө-Энх”, “Сүүж уул”, “Сэтгэшгүй”, “Хүүхдийн төв сувилал”, “Хос вансэмбэрүү”, “ЭМЖЖ”, “Энх-Ундарга”, “Энх саран”, “Эрхэс” зэрэг сувилалууд, “Оргил” рашаан сувилал багтаж байна [16].

Оргил рашаан сувилал: нь Богдхан уулын ар хормойд, Улаанбаатар хотын өмнөд хэсэг болох Хан-Уул дүүргийн нутаг дэвсгэрт Удирдлагын Академийн баруун талд байрладаг.

Зураг 3.5.14. Тэрэлжийн байгалийн цогцолборт газар

Гидрокарбонат-кальци-натрийн найрлагатай, сул эрдэсжилттэй, сул хүчиллэг, нүүрсхүчлийн хий, төмөртэй хүйтэн рашаан юм. Уухаас гадна орох, шавших угаах зэргээр хэрэглэнэ. Уух рашаан нь ходоодны архаг, 12 нугалаа гэдэсний хүндрэлгүй шархлаа, гэдэсний архаг үрэвсэл, элэг цөсний архаг өвчин, төмөр дутсан цус багадалтыг эмчлэхэд сайн үйлчилгээтэй. Шавар эмчилгээг хорт хавдар, хурц үрэвсэлт өвчнүүд, архаг өвчний сэдрэлийн үе, сүрьеэ, декомпенсацийн шатанд байгаа зүрхний гажиг, зүрхний цус хомсрох өвчин, даралт ихдэх өвчин, бронхийн багтраа, гломерулонефрит, элэгний хатуурал өвчний үед хэрэглэхэд тохиромжгүй. Оргил рашаан сувилал нь байнгын ажиллагаатай бөгөөд нэг ээлжиндээ 250 хүн хүлээн авдаг.

Хужиртын халуун рашаан сувилал: Өвөрхангай аймгийн Хужирт сумын нутаг, Орхон голын сав газарт, Хангайн нурууны салбар Шунхлай, Гуа, Шивээт уулсын дунд далайн түвшнээс дээш 1,600 метрт, Улаанбаатараас 390 км-т оршдог. Карбонат-сульфат-натри-кальцийн найрлагатай, фторт азотын халуун рашаан бөгөөд үе мөч, арьсны өвчин, ясны гэмтэл, эмэгтэйчүүд, мэдрэлийн өвчний үед голдуу хэрэглэнэ. Тус сувилал нь байнгын ажиллагаатай бөгөөд нэг ээлжиндээ 350-600 хүн хүлээн авах хүчин чадалтай.

Шивэртийн халуун рашаан сувилал: “Хасу-Шивэрт” рашаан сувилал, аялал жуулчлалын цогцолбор нь Архангай аймгийн Батцэнгэл сумын Дарьхинтын хөндийн байгалийн үзэсгэлэнт газар байрладаг. Хүхэрлэг, 68°С-ийн халуун рашаан бөгөөд “Нохой унадаг” нуурын халуун шавраар мэдрэл, үе мөч, арьс харшил болон бусад өвчин эмгэгүүдийг сувилж эмчилнэ. Уг сувилал нь байнгын ажиллагаатай, нэг дор 250 хүн хүлээн авах хүчин чадалтай.

1. Ашигласан материал
   2. 1.             “Байгаль нуурын сав газрын экологийн атлас”, Эрхүү хот, ОШУА СС-ын В.Б.Сочавын нэрэмжит Газар зүйн хүрээлэн, 1:5000,000, 2014 он. http://bic.iwlearn.org/ru/atlas/atlas
   3. 2.             “Байгаль нуурын сав газрын хил дамнасан оношлогоо дүн шинжилгээ”, http://baikal.iwlearn.org/en/project/tda/LB%20TDA_Mongolia_Final.pdf
   4. 3.             “2012 оны Байгаль нуурын төлөв байдал болон түүнийг хамгааалах тухай” Улсын илтгэл, Эрхүү хот, “Росгеолфонд”-ын Сибирийн салбар, 2013 он, 436 х, http://www.mnr.gov.ru/regulatory/list.php?part=1258
   5. 4.             “2013 оны Байгаль нуурын төлөв байдал болон түүнийг хамгааалах тухай” Улсын илтгэл, Эрхүү хот, “Росгеолфонд”-ын Сибирийн салбар, 2014 он, 462 х, http://www.mnr.gov.ru/regulatory/list.php?part=1258
   6. 5.             “Буриад улсын хүрээлэн буй орчин, хамгаалалтын тухай” 2012 оны Улсын тайлан, http://minpriroda-rb.ru/upload/iblock/9cb/frmoytmrq2013.pdf
   7. 6.             “Буриад улсын хүрээлэн буй орчин, хамгаалалтын тухай” 2013 оны Улсын тайлан, http://minpriroda-rb.ru/upload/iblock/9cb/frmoytmrq2013.pdf
   8. 7.             Забайгальск хязгаарын статистик, http://chita.gks.ru
   9. 8.             “Забайкальск хязгаарын улсын районууд болон хотын тойргуудын нийгэм-эдийн засгийн байдал” / Забайгальск хязгаарын статистик, Чита, 2013 он, 149 х.
   10. 9.             Монгол Улсын үндэсний статистикийн хороо, “Монгол Улсын стастистикийн эмхэтгэл”, УБ хот 2013 он.
   11. 10.          Буриад орон тоон хэлээр, 2014 он, Статистикийн эмхэтгэл/Буриадын статистик, Улаан-Үд хот, 2014 он, 107 х.
   12. 11.          “Монгол Улсын усны нөөцийн нэгдсэн менежментийн төлөвлөгөө”, 2013 он.
   13. 12.          Статистикийн жил бүрийн эмхэтгэл, 2013 он, Статистикийн эмхэтгэл/Буриадын статистик, Улаан-Үд хот, 2013 он, 514 х.
   14. 13.          “Буриад улсын 2011-2015 онуудын нийгэм-эдийн засгийн хөгжлийн хөтөлбөр” Буриад улсын хуулийн хэрэгжилтийн тухай 2012 оны тайлан, http://www.egov_buryatia.ru/uploads/tx_npa/3477docx
   15. 14.          www.baikaltrawel.ru
   16. 15.          БОНХЯ, “Монгол Улсын усны нөөцийн нэгдсэн менежментийг бэхжүүлэх нь” төсөл, “Монгол орны усны нөөцийн нэгдсэн менежментийн төлөвлөгөө боловсруулахад зориулсан судалгааны эмхэтгэл”, III боть, УБ хот, 2012 он, http://bic.iwlearn.org/mn/documents/documents/state-reports/ulsyn-usny-nootsiin-neghdsen-mieniezhmientiin-tolovloghoo-bolovsruulakhad-zoriulsan-sudalghaany-emkhetghel-guravdughaar-devter-monghol-kheleer/view
   17. 16.          “Рашаан сувиллыг хөгжүүлэх хөтөлбөр”, Монгол Улсын Засгийн газрын 2002 оны 251 дүгээр тогтоолын 1 дүгээр хавсралт, http://www.legalinfo.mn/annex/showPrint/1416

Эндэхийн ой нь шилмүүст болон навчит мод гэсэн үндсэн хоёр бүлэгт хуваагдах ба шилмүүст мод болох нарс (Pinussilvestris), хар мод (Larix) ижилхэн тархалттай бөгөөд нийт ойн 25%-ийг, хуш (Pi-nussibirica) өргөн дэлгэр тархалттай бөгөөд нийт ойн 17%-ийг эзэлдэг (Зураг 3.4.2).

Зураг 3.4.2.Шилмүүст ой

Навчит модны хувьд хус (Betula) давамгайлах бөгөөд нийт ойн 17%-ийг эзэлдэг (Зураг 3.4.3). Бутлаг ургамал нь ихэвчлэн өндөр уулын хуш мод ургасан хэсэгт голын хөндийд хустай холилдсон бургас байдлаар мөн тэрчлэн бутлаг хус ажиглагдана. Ойн масс нь ихэвчлэн шилмүүст төрөл давамгайлна. Энд мөн навчит ургамал хус, хуш, нарс, хар мод давамгайлна.

Зураг 3.6.3. Хусан ой

Эрхүү муж: Хуурай газрын хэсэг нь 8,626 мян.га (2011 онд 8,623.5 мян.га) ойн (ойт хээр, ойн сан, ТХГН) бүрхэвчтэй, үүнээс 95% нь мод, 5% нь бутлаг ургамал юм [3, 4].

Байгаль нуурын сав газарт боловсорсон модонд тогтоосон хязгаарт багтаан 2012 онд 893.2 мян.м³ (2011 онд 7,665.4 мян.м³), 2012 онд ойролцоогоор 2,133.2 мян.м³ мод бэлтгэсэн (2011 онд 2,314.4 мян.м³) ба энэ нь тогтоосон хэмжээний 24%-тай тэнцэнэ. Бэлтгэсэн мод нь 1.8 мян.га (2011 онд 2 мян. гa) болно. Ойн цэвэрлэгээг 4.8 мян.га-д хийсэн байна (2011 онд 5.8 мян.га).

Ойн нөхөн сэргээлт: 2012 онд Байгаль нуурын сав газарт тарьсан ойг оруулаад 7.9 мян.га (2011 онд 9.1мян.га)-д, залуу суулгацыг 14.2 мян.га (2011 онд 13.2 мян.га) хийсэн.

Ойн түймэр: 2012 онд Байгалийн нутаг дэвсгэрийн Эрхүү мужид 201 ойн түймэр тэмдэглэгдсэн (2011 онд 433 түймэр) бөгөөд түүнд өртөгдсөн нийт талбай 1.5 мян.га болно (2011 онд 17.2 мян.га). Ойн түймрийг илрүүлэх, богино хугацаанд унтраахын тулд нийт 9,561 мян.га-д мониторинг хийсэн бөгөөд үүнээс 717.6 мян.га-д газар дээрх хяналт, 8,125 мян.га-д агаар (сансар)-ын хяналт, 719.5 мян.га-д алсын зайн хяналт хийсэн байна. Ойн түймрээс урьдчилан сэргийлэхийн тулд 839.9 км зам засаж сайжруулсан бөгөөд ойг түймрээс хамгаалах саад 1,787.5 км, хяналтын шатаалтыг 11,485 га-д хийсэн.

Зураг 3.4.1. Ойн нөөц ба түүний ашиглалт [1]

2012 онд Байгаль нуурын нутаг дэвсгэрийн ойн үйлчилгээний ажилтнууд хүчний байгууллагын ажилтангуудтай хамтран хулгайн мод бэлтгэлийн хяналт-шалгалтыг 2,035 удаа, ойн эргүүлийг 520 удаа хийсэн. Ой ашиглалт болон ойг гэрээгээр эзэмшүүлэх үйл ажиллагааг улсын байгаль орчны байцаагч, ойн менежмент дээр үндэслэн хэрэгжүүлж байна. Ойг гэрээгээр эзэмшигч нь тодорхой журмын дагуу ойн менежментийн төсөл батлагдсан тохиолдолд үйл ажиллагааг эхлүүлдэг журамтай.

Буриадын БНУ: Байгаль нуурын нутаг дэвсгэр дээр ойн бүрхүүл бүхий талбай (ойн талбай, ойн нөөц, ТХГН) 2011 онд 11,099.2 мян.га байсан бол 2012 онд 7.1%-иар буюу 11,891.7 мян.га болж өссөн. Модны бүрэлдэхүүний хувьд 75.4% нь шилмүүст мод бөгөөд 8.8% нь зөөлөн навчит мод, 0.001% нь хатуу навчит мод, 15.8% нь бутлаг мод байдаг (Зураг 3.4.4) [3, 4].

Буриадын хамгийн их ойн бүрхэвчтэй газар нь Закаменск район (ойн нягтшил 86.6%) бөгөөд Хоринск (81.5%), Прибайкальск (80.8%), Заиграевск (74.1%), Хижинск (70.2%)-ийн районуудын газар нутгийн дийлэнхийг ой эзэлдэг. Харин ойн нягтшил Kабанск (32.1%), Хиагтад (32.1%), Мухаршивэртийн районд (41.8%) бага байна [2].

Ойн менежмент: Буриадын БНУ-ын Засгийн газрын тогтоол, ойн үйлчилгээний журам, дүрэм болон батлагдсан ойн төлөвлөгөөний дагуу улсын хэмжээнд үйлчилгээ явуулж байна. Буриадын БНУ-ын Засгийн газрын “Ойн менежментэд хөрөнгө оруулалт хийх төслийн тухай” тогтоолыг хэрэгжүүлэх үндсэн арга зам нь энэхүү салбарын хөрөнгө оруулалтад анхаарлаа төвлөрүүлж, тоног төхөөрөмжөөр хангах явдал юм.

Нас гүйцсэн ойн талбайд мод бэлтгэлийн ажил 2011 онтой харьцуулахад 0.029-иар буюу 4,841.4 мян.м³-ээр өссөн байна. Үүнээс 2012 онд 930.3 мян.м³ (2011 онд 967.1 мян.м³) байгаа нь тогтоосон хэмжээний 19% болж байна. Энэ нь 2011 онтой харьцуулахад нас гүйцсэн мод бэлтгэл 4%-иар буурсан байна. Мөн боловсронгуй технологи бүхий мод бэлтгэл 2011 онтой харьцуулахад 9.7%-иар буурсан байна. Ойн цэвэрлэгээг 8.4 мян.га талбайд хийсэн байна (2011 онд 14.7 мян.га).

Ойн нөхөн сэргээлт: 2012 онд ойн нөхөн сэргээлтийг 20 мян.га-д хийсэн бөгөөд үүнд ойжуулсан талбай 2.1 мян.га болно (2011 онд 2.89 мян.га). Залуу суулгацыг 24.8 мян.га-д шилжүүлэн суулгасан (2011 онд 26.4 мян.га).

Ойн түймэр: 2012 онд ойн бүрхэвч бүхий нутаг дэвсгэрт ойн түймэр 641 удаа гарсан байна (2011 онд 1,303 удаа түймэр гарсан). Энэ нь 2011 онтой харьцуулахад 51%-иар буурсан байна. Ойн түймэрт өртсөн талбайн хэмжээ 117.73 мян.га. Энэ нь 2011 онтой харьцуулахад 52%-иар нэмэгдсэн байна (Зураг 3.4.6).

Зураг 3.4.4. Ойн бүрхүүлийг үүсгэж буй үндсэн төрлийн модны нөөц

Зураг 3.4.5. Ойн нөхөн сэргээлт (Тарвагатайн район)

Ойн түймрийг богино хугацаанд илрүүлэх, түүнийг унтраах хугацааг богиносгох зорилгоор ой бүхий газар нутагт ойн түймэр бүхий газарт нийт 13,146 га талбайд хяналт-шалгалтын ажлыг хийсэн байна. Үүнээс газар дээрх хяналтыг 2,388 мян.га-д, агаарын зайн хяналтыг 7,455 мян.га-д, 1 дүгээр зэргийн алсын зайн хяналтыг 3,303 мян.га-д хийсэн байна. Гал түймрээс урьдчилан сэргийлэх үйл ажиллагаа, шаталтын хяналтыг 260 мян.га-д, галын хамгаалалтын сүлжээг 2,488.67 км, ийм сүлжээний үйлчилгээг 4,333.72 км-т хийсэн байна (Зураг 3.4.7).

Зураг 3.4.6. Ойн түймэр (Прибайкальскийн район)

Буриадын БНУ-ын Ойн нөөцийн агентлаг нь Эрхүү мужийн Ойн алба, ОХУ-ын Иргэний хамгаалал, онцгой байдал байгалийн аюултай тэмцэх яамны Ерөнхий газар зэрэгтэй хамтран ойн түймэртэй тэмцэх байгууллага, Агаарыг хамгаалах агаарын бааз зэрэг байгууллагуудтай байгууллага хоорондын хамтын ажиллагааны гэрээ байгуулан ажиллаж байна.

2012 онд Холбооны төсвөөс 73.9 сая рублийн тусламж гаргасан бөгөөд үүний 3.9 сая рублийг галын хяналтын тоног төхөөрөмж худалдан авахад зарцуулсан байна. Үүнээс 37 нэгжид галын хяналтын тоног төхөөрөмжийг ашиглалтад оруулсан.

Зураг 3.4.7. Түймрийн эсрэг эрдэсжсэн

зурвас (Иволгиний район)

Ойн үр ашгийг дээшлүүлэх зорилгоор ойн үрийн төвийг байгуулсан. Энэхүү үрийн төвийн төсөл-санхүүгийн баримт бичгийг боловсруулахад зориулан 6.5 сая рубль зарцуулсан байна.

Сайжруулаагүй ойн нөөцийг ашиглахын тулд 2.8 га талбайг хөрөнгө оруулалт хэлбэрээр 3 хувааж (Хойт, Зүүн, Өмнөд) энэ 3 бүсэд 1.09 сая.м³ зүсмэл бүтээгдэхүүн бэлтгэсэн ба үүнээс шилмүүст мод 1.04 сая.м³ болно. Геологийн судалгаа уул уурхайн чиглэлээр ойн талбайг ялгасан ба энэ нь 1,225 га талбай бөгөөд үүнээс 213 га-г нөхөн сэргээх зорилгоор ялгасан.

2012 онд 3 удаа ой бүхий газрын дуудлага худалдааг амралт, сувиллын, хөдөө аж ахуйн үйл ажиллагааны, ойн нөөцөөс мод бэлтгэх чиглэлээр явуулсан бөгөөд гэрээний үндсэн дээр нийт 462.2 га-г олгосон байна.

2012 онд түрээсээр эзэмшигчдэд 825.6 мян.м³ (үнэлгээгээр 2,107.3 мян.м³ гэж тогтоосон) олгосон бөгөөд энэ нь 30% нь юм. Эдгээр түрээслэгчид нь тэдгээрийн ойн менежментийн төслүүд нь улсын экспертээс эерэг үнэлгээ авсан бөгөөд ойн үйл ажиллагаа нь дэмжигдэж байна.

Ойн менежментийн түвшин, ойн нөөцийн амжилттай ашиглалт нь ойн тээврийн дэд бүтцээр тодорхойлогдож байна. Бүх л хугацаанд 1000 га-д 2.1 км зам ногдож байна. Улсын ойн төлөвлөгөөний дагуу ойн замыг 2017 он хүртэл 840 км болгох зорилт тавьж байна.

Забайкальскийн хязгаар: Байгаль нуурын нутаг дэвсгэрт 2012 онд ойн талбай 4,715.4 мян.га (2011 онд 4,715.9 мян.га) байсан бөгөөд ойн бүрхэвч бүхий газар 0.01%-иар багассан байна.

Боловсорсон мод огтлол Байгалийн нутаг дэвсгэрт 2011 оныхоос нэг их өөрчлөгдөөгүй бөгөөд 2,484.0 мян.м³ үүнээс зүсмэл материал 2012 онд 628.3 мян.м³ (2011 онд 681.5 мян.м³), энэ нь зөвшөөрөгдсөн хэмжээний 25.3% болно. 2011 онд мод бэлтгэл 35%-иар буурсан ба 0.6 мян.га юм. Цэвэрлэгээний мод бэлтгэл энэ бүс нутагт 3.4 мян.га (2011 онд 3.1мян.га).

Ойн нөхөн сэргээлт: 2012 онд 9.2 мян.га (2011 онд 4.4 мян.га), үүнээс тарималжуулсан ойн талбай 1.1 мян.га (2011 онд 1.3 мян.га). Залуу суулгацыг ойн бүрхүүлтэй хамт 13.4 мян.га (2011 онд 17.5 мян.га)-д хийсэн.

Забайгальскийн хязгаарын Засгийн газар “2012-2015 онуудад Забайгальскийн хязгаарт ой нөхөн үржүүлэх тухай” удаан хугацааны хөтөлбөрийг баталсан байна. Энэхүү хөтөлбөрийн үндсэн үйл ажиллагаа нь үрийн нөөцийг арвижуулах, шинэ тоног төхөөрөмж, технологийг ашиглах, таримлын тоог нэмэгдүүлэхэд оршино. 2012 онд 541.2 кг шилмүүст модны үрийг бэлтгэсэн нь 2011 оны мөн үеийнхээс даруй 38%-иар их байна. Эдгээр үрийг хяналтад оруулсан бөгөөд чанарын хувьд нэгдүгээр зэрэг гэсэн үнэлгээ авсан байна.

Ойн түймэр: 2012 онд Забайкальскийн хязгаарт 249 ойн түймэр тэмдэглэгдсэн байна. 2011 онтой харьцуулахад ойн түймэр 58%-иар өссөн байна. Ойн түймэрт нэрвэгдсэн талбайн хэмжээ 2.5 дахин өссөн бөгөөд 49.54 мян.га болжээ.

Забайгальскийн хязгаар нь “2011-2014 онуудад ойн түймэртэй тэмцэх” удаан хугацааны зорилтот хөтөлбөр хэрэгжүүлж байна.

Энэхүү төслийн хүрээнд үзүүлэнгийн материал бэлтгэх, суурилуулах (ханын материал, постер г.м), галын аюултай видео клип, улын хэмжээний үйл ажиллагааг харуулах г.м. Ялангуяа, сургалтын курст 70 хүн сууж ойн галын төслүүдээр бүсчлэх ажил хийсэн. Тусгай зориулалтын ойн түймрийн 4 багаж худалдан авсан ба замын дагуу ойн цэвэрлэгээг хийсэн байна.

Үрслүүрийн тоо 1,757.5 мянган ширхэг болсон бөгөөд энэ нь 2011 онтой харьцуулахад 19.8%-иар өссөн дүн юм.

Монгол Улсын Засгийн газар “Ойн тухай хөтөлбөр”-ийг шинэчлэн баталж, “Ойн менежментийн улсын ерөнхий төлөвлөгөө”-г шинээр батлан хэрэгжүүлж байна (Зураг 3.4.8) [9].

Заг ургасан бүс нутгийн загийг түлшинд хэрэглэхийг хориглосон байна. 2008-2011 онуудад 37,211.5 мян.га талбайд мод ургуулсан бөгөөд 1,000 га-д ойн хамгаалалтын зурвасыг байгуулсан байна. “Ногоон хэрэм” хөтөлбөрийн хүрээнд 2005 онд 367 га, 2006 онд 461 га-д, 2007 онд 300 га-д, 2008 онд 426 га-д, 2009 онд 271,4 га-д, 2010 онд 253 га-д, 2011 онд 365 га-д тус тус ойжуулалт хийсэн байна. Ойн нөөцийг нөхөн сэргээх, ойжуулалтын ажилд түр болон байнгын 6798 хүн 2011 онд ажиллажээ.

Зураг 3.4.8. Улаанбаатар хот орчмын Туул голын ой

Ойн нөхөн сэргээлтийн ажлын чанарыг сайжруулахын тулд “Ойн нөөцийг бүртгэх, худалдан авах журам”-ыг хэрэгжүүлж байна. Энэхүү журмын дагуу сүүлийн 3 жилийн туршид нутгийн иргэдийн тариалсан 194.3 га ойг төр худалдаж авсан бөгөөд үндэсний ойн нөөцөд бүртгэн авчээ (2008 онд 56 га, 2009 онд 77 га, 2010 онд 61.3 га).

Хэнтий аймаг энэхүү журмыг маш сайн хэрэгжүүлсэн бөгөөд энэхүү тэргүүн туршлагыг бусад аймгуудад хэрэгжүүлэхээр болжээ.

БОНХ-ийн сайдын тушаалаар улсын хэмжээнд үйлдвэрлэлийн ашиглалт болон арчилгаа, цэвэрлэгээний зориулалтаар ойгоос бэлтгэх модны дээд хязгаарыг 2013 онд 1,128,464 м³-ээр, 2014 онд 627,542м³-ээр тогтоожээ.

Сэлэнгийн сав газарт бэлтгэх модны хязгаарыг 2013 онд 1,058,239 м³, 2014 онд 605,817 м³-ээр тус тус тогтоосон байна. 2011 онд 13,900.0 га, 2012 онд 13,810.0 га ойгоос үйлдвэрлэл болон арчилгаа, цэвэрлэгээний огтлолтоор болон ойн цэвэрлэгээгээр мод бэлтгэсэн байна. Статистик мэдээллээр 2012 онд 1,395.66 мян.га ойн сан түймэрт, 950 мян.га талбай бүхий ой хортон шавьжид идэгдсэн байна.

Сэлэнгийн сав газарт бэлтгэх модны хязгаарыг 2013 онд 1,058,239 м³, 2014 онд 605,817 м³-ээр тус тус тогтоосон байна. 2011 онд 13,900.0 га, 2012 онд 13,810.0 га ойгоос үйлдвэрлэл болон арчилгаа, цэвэрлэгээний огтлолтоор болон ойн цэвэрлэгээгээр мод бэлтгэсэн байна. Статистик мэдээллээр 2012 онд 1,395.66 мян.га ойн сан түймэрт, 950 мян.гаталбай бүхий ой хортон шавьжид идэгдсэн байна.

Зураг 3.3.1. Байгаль нуурын алгана загасны тархалт [1]

Байгаль нуур болон бусад голын сав газруудад үйлдвэрийн аргаар загас олборлох (Зураг 3.3.1), байгаль дахь загасны нөөцийг нөхөн сэргээх боломжтой.

Зураг 3.3.2. Байгаль нуурын үйлдвэрийн загас агнуур

Байгаль нуурын загас олборлох хэсэг бол ихэвчлэн түүний эргийн хэсэг бөгөөд 377 мян.га талбайг эзэлдэг ба энэ нь Буриадын БНУ-ын нутагт нуурын усан толионы 12% юм. Энэхүү бүсэд мөн Сэлэнгэ мөрний цутгалын садраа (делт)-гийн хэсэг орох ба энэ нь нийт 145 мян.га талбай бөгөөд үүнээс Прибайкальскийн районд 31 мян.га, Баргажин хотод 84 мян.га, Северобайкальск хотод 62 мян.га, Эрхүү мужийн Олхон районд 55 мян.га багтдаг (Зураг 3.3.2) [2, 4].

Зураг 3.3.3. Өвлийн загас агнуур (Кабанскийн район, Истомино тосгон)

Загасны ихэнх төрлүүд нь худалдааны ач холбогдолтой бөгөөд үүнд Байгалийн омуль, алгана, булуу цагаан, нерфлин, гутаар, цурхай зэрэг юм (Зураг 3.3.3). Омуль (алгана загас) нь зах зээл дээр өндөр эрэлттэй бөгөөд түүний нөөц багасч байгаатай холбогдуулан олборлолтод хязгаар тогтоож байна.

Буриадын БНУ-ын хэмжээнд 48 байгуул­лага болон хувийн компаниуд загасны аж ахуй эрхэлж байна. Загас олборлолт 2009 онд 3,136 тн-д хүрч байсан бол 2010 онд 115%-иар өсч, 2011 онд өмнөх онтой харьцуулахад 80.1% болж буурсан байна (Хүснэгт 3.3.1) [12].

Хүснэгт 3.3.1. Байгаль нуурын сав газрын Буриадын БНУ-ын районууд дахь загасны биологийн нөөц болон загас олборлолт

2013 онд Буриад улсын усны биологийн нөөцийн олборлолт 2,190.4 тн болжээ. 2013 онд алгана загасны олборлолт 2012 оныхтой харьцуулахад 67 тн-оор буурсан бөгөөд 1,140 тн байв. Бодит байдлаар 2013 онд алгана загасны олборлолт 39% (1,870 тн)-иар өссөн бөгөөд 2012 онд 37% (1,900 тн) байсан ба энэхүү өсөлт нь хууль бус загас агнууртай холбоотой. Байгаль нуураас хариус агналт 2013 онд бодит байдлаараа 9.3 тн (2012 онд 7.0 тн), сига 4.6 тн (2012 онд 3.7 тн), загасны эдгээр төрлүүдийн тооцоонд ороогүй загас агнуурын хэмжээ зөвшөөрөгдсөн хэмжээтэй ойролцоо байна [4].

Буриадын БНУ-ын нэг хүнд ногдох загас болон загасан бүтээгдэхүүн 2010 онд 9.7 кг байсан бол 2011 онд 10.4, 2012 онд 10.8 кг болжээ. Буриадын БНУ нь загас болон түрс экспортолдог бөгөөд 2011 онд 944.4 тн, 2012 онд 1,292.1 тн-ыг экспортолсон байна.

Байгаль нуурын худалдааны ашиг бүхий загасны нөөц багасч буйтай холбоотойгоор загас үржүүлгийг 10 жил хугацаанд явуулж байна. Буриадын БНУ-ын загас үржүүлгийн томоохон аж ахуй гэвэл Большеченскийн загасны аж ахуй (1.25 сая загасны түрсний хүчин чадалтай), Сэлэнгийн загасны үйлдвэр (1.5 сая алгана

Зураг 3.3.4. Омуль загас худалдааны сайн дурын зах (Листвянка тосгон)

загасны түрс, Байгалийн хилэм загасны 2 сая түрсний хүчин чадалтай), Баргажингийн загасны үйлдвэр (1 сая загасны түрсний хүчин чадалтай). Мөн Эрхүү мужид Бурдугузскийн загасны үйлдвэр (100 сая загасны түрсний хүчин чадалтай), Цагаан гол дээрх Эрхүүгийн загасны үйлдвэрийн Бельскийн загасны үржүүлгийн газар (150 сая загасны түрсний хүчин чадалтай) [2, 4].

Алгана загасны хиймэл үржүүлгийн үндсэн зорилго нь (Зураг 3.3.5) жил бүрийн тогтвортой алгана олборлолтыг 3,000 тн-д хүргэх явдал юм. 2012 онд загасны үйлдвэрээс 1.03 тэрбум.ш авгалдай гаргасан нь 2012 оны түвшинд бөгөөд энэ нь үйлдвэрийн хүчин чадлаас доогуур байгаа юм. Алганы үйлдвэртэй холбоотой санхүүжилт жилээс жилд буурч байгаа бөгөөд 2012-2013 онуудад энэ ажилд ерөөс санхүүжилт хийгдээгүй байна. Загасны авгалдай болон залуу загасыг Орос, Монгол, Хятад, Японы олон нуурт тавьж үржүүлж байна.

Зураг 3.3.5. Байгалийн омуль (алгана

-    18 багийн 348 зүйлийн шувуу (дэлхийн шувууны нөөцийн 4%),

-    хөхтөн амьтны 7 багийн 85 зүйл (дэлхийн хөхтний 23%),

-    хэвлээр явагчдын 1 багийн 7 зүйл (хэвлээр явагчийн 0.1%),

-    хоёр нутагтны 2 багийн 6 зүйл байдаг.

Монгол орны амьтны аймаг 138 зүйлийн хөхтөн, 75 зүйлийн загас, 22 зүйлийн мөлхөгч, 6 зүйлийн хоёр нутагтан, 472 зүйлийн шувуу, 13,000 гаруй зүйлийн шавьж, 516 зүйлийн зөөлөн биетэн, эгэл биетнээс бүрддэг [21].

Хүрэн баавгай (Ursus arctos): Сав газрын Оросын хэсгийн ихэнхдээ Дорнод Прибайкальск, Хамар даваа зэрэг нутгийн хойт хэсэг, шигүү ойн гүнд амьдардаг (Зураг 2.4.1) [3, 4].

Янз бүрийн ойн орчинд амьдрах боловч хушин ойд илүү дуртай. Өвөл ичих ба ичээг уулын хуурай хажуугийн элсэрхэг болон элс, хайрган хөрсөнд эсвэл хадан дор ухдаг. Ичээнд 10 дугаар сарын сүүлчийн хагаст (ихэвчлэн анхны их цас орохоос өмнө) орж, 4, 5 дугаар сар хүртэл ичдэг.

Ороо нь 6-7 дугаар саруудад орох ба 1-2 дугаар саруудад төллөдөг. Төрөхдөө 1-3 бамбарууш, ихэвчлэн 2 бамбарууш гаргадаг. Ургамал болон амьтнаар хооллодог холимог тэжээлтэн. Жимс, самрын ургац багатай жилүүдэд нойргүйтэж, эргэн тойрондоо ихээхэн хэсүүчилдэг. Баавгай эргэн тойрон 70-400 км² орчим талбайд хэсүүчилдэг. Баавгайн тоо толгой 2001 онд 2,690 байсан бол 2010 онд 4,878 болж өсчээ.

Зураг 2.4.1. Хүрэн баавгай

Цаа буга (Rangifer tarandus): Сав газрын Оросын нутагт амьдрах ба хойд зүгийн буга буюу латинаар “Rangiter tarandus” гэдэг (Зураг 2.4.2) [3, 4]. Өнөөгийн байдлаар цаа буга нь сав газрын Улаан бургас, Икатск, Баргажин, Северобайкальск, Витим, Муйкск зэрэг уулархаг хэсэгт тархан амьдарч байна. Эдгээр бүсүүдэд зам харилцаа муу хөгжсөн тул одоо байгаа тоо толгойг тогтоохын тулд өвлийн тооллогын маршрутаар явж, ТХГН-ийн мэргэжилтнүүд болон анчдын цуглуулсан судалгааны мэдээ, аман асуулгад үндэслэн тогтоосон байна.

Энэхүү төрлийн тоо толгой сүүлийн 5 жилийн дүнгээр 16-19 мянга байна. 2012 оны өвлийн маршрутын тооллогын дүнгээр цаа бугын тоо толгой 18,417 гэж гарсан нь анчдын болон ойн менежерүүдийн үнэлгээтэй таарч байгаа юм.

Зураг 2.4.2. Цаа буга

Халиун буга (Cervus elaphus xanthopygus): Уулын тагийн бүсээс бэл рүү улирлын чанартай нүүдэллэн цасан бүрхэвч багатай, идэш тэжээл сайтай нутагт тайван орчинд амьдрах дуртай (Зураг 2.4.3) [3, 4].

Зураг 2.4.3. Халиу буга (Cervus elaphus xanthopyus)

Ойн аж ахуйн мэргэжилтнүүдийн үзэж байгаагаар ихээхэн цасан бүрхүүл удаан хугацаанд ихээр тогтсон 2010-2012 онуудын өвөл халиун бугыг цас багатай, тааламжтай орчин руу шилжин нүүх шаардлагатай болгожээ (Зураг 2.4.4). Халиун бугын энэхүү зайлшгүй нүүдэл нь 2011-2012 оны өвлийн тооллогын маршрутад дахин дахин тааралдаж, тоо толгойг нь тодорхой гаргахад хүндрэл үүсгэсэн байна.

Зэрлэг гахай (Sus scrofa): Сав газрын Оросын нутаг дэвсгэрт нэлээд тархсан (Зэрлэг 2.4.5) [3, 4]. Зэрлэг гахай тархан суурьших болсон шалтгаан нь ХАА-тай холбоотой. Зарим бүс нутагт үр тариаг хагас дутуу хурааж авах болсон нь зэрлэг гахайн хувьд тогтвортой тэжээлийн бааз болсон ба ингэснээр эртнээс өсөн үржиж байсан газар нутгаасаа дайжих болжээ. Сүүлийн 10 жилийн тооноос үзэхэд зэрлэг гахайн тоо толгой 4-8 мянга болтлоо өссөн байна. Өнөөгийн байдлаар Буриадын БНУ-д зэрлэг гахайн тоо толгой өсөх хандлагтай байгаа ба 2012 оны маршрутын тооллогоор 8,508 толгой болсон нь тогтоогдсон байна.

Зураг 2.4.5. Зэрлэг гахай

Сибирийн хүдэр (Moschus moschiferus): 2003 онд Олон улсын Байгаль хамгаалах холбоо (International Union for Conservation of Nature) улаан номдоо “нэн ховордсон амьтан” гэсэн жагсаалтад оруулсон. Олон улсын зах зээлд түүний эд эрхтний хэрэгцээ маш их өссөнтэй уялдан хамгийн “эмзэг” зүйлд хамруулсан (Зураг 2.4.6) [3, 4]. Энэхүү нөхцөл байдлын харгалзан хүдрийн тооллогыг тухайн төрлийн биологийн онцлогт тохирсон байдлаар явуулсан байна. 2012 оны өвлийн маршрутын тооллогоор тоо толгой нь 16.4 мянга болсон нь олон жилийн дунджаас давсан сүүлийн 10 жилийн хамгийн их тоо юм. Эндээс үзэхэд хүний үйл ажиллагаагаар мод огтлох, ойр ойрхон ойн түймэр гарах явдал байсан хэдий ч хүдрийн тоо толгой тогтвортой байна гэж үзэж болох юм.

Хүдэр нь Монгол орны Хэн­тий, Хөвсгөл, Хангайн уулархаг нутаг, Монгол Алтайн умард хэс­гийн зарим салбар уулсын ойгоор тархмал байдалтай амьдардаг.

Зураг 2.4.6. Хүдэр

Сибирийн бор гөрөөс (Capreolus pugargus): Буриадын БНУ-ын том хөхтнүүдээс хамгийн их өргөн тархсан зүйл юм (Зураг 2.4.7). Сав газрын Оросын хэсгийн бараг бүх нутгаар тархсан байдаг. Бор гөрөөс хавар болохоор цас хайлсан хэсгийг даган хөндийгөөс уул, чийглэг өндөрлөг хэсэг рүү нүүдэллэнэ. Энд байршихад хамгийн тохиромжтой, амар тайвнаас гадна тэжээлийн бааз, усны эх үүсвэр сайтай байдаг байна [3, 4]. Ийм байдлаараа нуруудын ус хагалбарын хэсэг нь зөвхөн бор гөрөөс төдийгүй бүх туруутнуудын хувьд хамгийн тааламжтай нутаг болдог. Намар 8 дугаар сарын сүүлчээс бор гөрөөс бага бүлгээрээ ихэвчлэн 2-4-өөрөө өвөлжих газар луугаа нүүдэллэж эхэлдэг. Энэхүү нүүдлийг ихэвчлэн эм гөрөөс янгуудай (гөрөөсний төл, янзага)-н хамт хийх бөгөөд нас гүйцсэн эр гөрөөсүүд арай хожуу нүүдэллэдэг. Намрын нүүдлээ ерөнхийдээ 9-12 дугаар саруудын хооронд хийдэг бол хаврын нүүдлийг 3-5 дугаар саруудад хийдэг байна. 2012 оны тооллогоор тоо толгой нь 42,873 байсан байна.

Зураг 2.4.7. Бор гөрөөс

Зураг 2.4.4. Ан агнуурын нөөц [1]

Зүүн Сибирийн хандгай (Alces alces L.): Сав газрын нутаг дэвсгэр дэх хамгийн том биетэй хөхтөн бөгөөд 4 зүйлийн хандгай бүртгэгдсэн байна (Зураг 2.4.8). Хоол тэжээлийн байдлаас хамааран улирлын чанартай нүүдэллэдэг [3, 4]. Хандгайн амьдрах гол бүс нь залуу шилмүүст мод, нарс, шинэс, улиангар ялангуяа, ойн шатсан хэсэг, намхан хус, бутлаг ургамал бүхий газар болон нуга, голын хөндий зэрэг болно. Зуны улиралд хандгай нь ихэвчлэн нуур, голыг даган амьдарна. Энэхүү амьтны тогтвортой суурьших нөхцөл нь тэжээлийн нөхцөлөөс гадна цасан бүрхүүлийн зузаан, хүний нөлөөллөөс ихээхэн хамаарна. Тооны байдлыг үзвэл сүүлийн 10 жилд 6-8.5 мянган толгой тоологдсон нь дээр дурдсан биологийн болон биологийн бус хүчин зүйлүүдтэй холбоотой байж болох юм. 2012 оны тооллогын дүнгээр Монгол орны хойд хэсэгт 7,851 толгой хандгай байсан байна.

Зураг 2.4.8. Хандгай

Хэрэм (Sciurus vulgaris): Сав газрын дагуурын шинэс, хуш, нарс, хуш нарсны холимог бүхий ой бүхий уулархаг газарт амьдардаг (Зураг 2.4.9). Сүүлийн 5 жилийн байдлаар тоо толгой нь 145-170 мянгын хооронд хэлбэлзэж байна [3, 4]. 2012 оны өвлийн маршрутын тооллогоор тоо толгой нь 161.6 мянга гэж тогтоогдсон байна. Хоол тэжээл, нарны идэвжлээс хамааран тоо толгой нь хэлбэлзэх төлөвтэй байна,

Зураг 2.4.9. Хэрэм

Чандага:-ны тоо толгойн өсөлт 10 жилийн мөчлөг (цикл)-тэйгээр явагдаж байгаа нь ажиглагдсан (Зураг 2.4.10). Энэхүү зүйлийн нөхөн үржихүйд хавар-зуны улирлын цаг уурын нөхцөл нялх үе буюу төрөлтийн эхний өдрүүдэд ихээхэн нөлөөлж байна. Энэхүү зүйлийн тоо толгой сүүлийн 10 жилд 37-95 мянгын хооронд хэлбэлзэж байна. 2012 оны өвлийн маршрутын тооллогоор тоо толгой нь цөөрөх хандлага ажиглагдсан бөгөөд 43.5 мянган толгой тоологдсон ба энэ нь 2011 оныхоос бага зэрэг өссөн, сүүлийн 5 жилийнхээс буурсан үзүүлэлт юм.

Зураг 2.4.10. Уулын чандага

Булга (Martes zibellina): Сав газрын нутаг дэвсгэрт асга чулуу бүхий хушин ой, шинэс-жодоо (гацуур) болон нарс-шинэсний холимог шилмүүст болон навчит мод бүхий ойд амьдардаг (Зураг 2.4.11). Сүүлийн 10 жилийн байдлаар тоо толгой нь жил өөрчлөгдөж байсан байна. 2012 оны өвлийн маршрутын тооллогоор 22.5 мянган толгой тоологдсон бөгөөд өмнөх оныхоос нэг их өөрчлөгдөөгүй гэсэн дүн гарчээ [3, 4]. 2011 оны болон 2012 оны өвөл булганд босоо шилжилт ажиглагдаагүй байна. 2012 оны байдлаар булганы тоо толгойг сүүлийн 10 жилийн дундаж түвшинд байгаа гэж үзэж болохоор байна.

Зураг 2.4.11. Булга

Үен (Mustela erminea):Уулын тайга, ойт хээр, тагийн бүс, нуранги чулуулаг бүхий газарт амьдардаг. Ойг огтлох нь үенгийн хувьд тааламжтай нөхцөлийг бүрдүүлдэг [3, 4]. Үен харанхуй шилмүүст ой, цэвэр хушин ойд маш цөөн тоотой байдаг нь ажиглагдсан байна. Энэ нь чухамдаа булга олноороо нэг газарт байдаггүй гэсэн үг юм. Сүүлийн 10 жилд тоо толгой нь 9-15 мянга байсан нь үслэг ангийн төрөлд ордогтой холбоотой. 2012 оны өвлийн маршрутын тооллогоор тоо толгой нь 10.2 мянга гэж тоологдсон нь сүүлийн 2 жилийнхтэй харьцуулахад арай өндөр юм.

Солонго (Mustela sibirica): Сав газарт өргөн тархсан [3, 4]. Тайга, ойт хээр, уулын бүс болон голын хөндий, сайр, чулуулгын асгаас, шатсан газар, гол, нуурын эрэг зэрэг газарт амьдардаг нь ажиглагдсан. Харанхуй шилмүүст ойн гүн, тайгын холимог ойд ховроор ажиглагдана. Энэ нь булгатай өрсөлддөгтэй холбоотой. Уулын таг, хуурай хээрт байдаггүй. 2012 оны тооллогоор 7,310 толгой тоологдсон нь өмнөх 4 жилийнхээс яльгүй олон болсон байна. Солонгыг агнах тусгай арга хэмжээ зохион байгуулдаггүй бөгөөд бусад ангийн хамт агнадаг.

Үнэг (Vulpes vulpes): Сав газрын бүх нутаг дэвсгэрт жигд бус тархалттай [3, 4]. 2012 оноос өмнөх 10 жилд тоо толгой нь өссөн. Ялангуяа сүүлийн 3 жилд тоо толгой нь өссөн ба 2012 онд 5,290 болсон. Үнэг авлалт сүүлийн 5 жилд жил тутам 100-800 толгойд хүрсэн. Энэ нь үслэг эдлэлийн хэрэгцээ, зах зээлийн үнэтэй холбоотой юм. Сүүлийн 4 жилд зах зээлийн үнийн хэрэгцээ багассан, худалдан авах үнэ доогуур байгаа нь жилд 200-аас хэтрэхгүй үнэг авлахад нөлөөлсөн байна.

Чоно (Canis lupus): Нэлээд өргөн тархалттай бөгөөд сав газрын бүх нутагт буй. Буриадын БНУ-ын засаг захиргааны байгууллагуудаас түүний тоо толгойд зохицуулалт хийхээр олон жил арга хэмжээ авч байна [3, 4]. 1995-2005 онуудын хооронд жилд 300-400 чоно авлаж байсан бол 2006-2007 онуудад авлалт жилд 110-140 болж буурчээ. Чоныг авлах хамгийн түгээмэл арга бол буу болон хавх юм. 2012 оны эхэнд хийсэн тооллогоор тоо толгой нь 2,517 байсан бөгөөд энэ нь зохицуулалтын арга хэмжээ үр дүнтэй байсныг харуулж байгаа юм. Түүнээс гадна чонотой хийх тэмцлийг цаашид үргэлжлүүлэх шаардлагатай бөгөөд Монголоос чонын нүүдэл ихээхэн ирэх болсон ба хөдөө аж ахуй болон ангийн аж ахуйд учруулах хохирлыг багасгах зорилгоор түүний тоог зохимжтой түвшинд байлгах шаардлага буй.

Шилүүс (Felis lunx): Амьдрах орчин нь бүс нутагт хязгаарлагдмал. Шилүүсийн амьдрах хамгийн тааламжтай ландшафт нь уулын нарсан болон шинэст ойт хээр, дан болон холимог ой, уулын бэлийн нам дор газар, мөн мод бэлтгэсэн болон шатсан газар, залуу улиангар, хус ургасан газар байдаг. Сүүлийн 10 жилийн хугацаанд шилүүсийн тоо толгой 630-1,300 хооронд байна. 2012 оны өвлийн маршрутын тооллогоор тоо толгой нь 1,258 байсан нь өмнөх жилийнхээс арай их, сүүлийн 6 жилийн түвшинд байсан байна.

Монголын тарвага (Marmota sibirica): Сав газрын Оросын хэсэгт 32.3 мян.га газарт 20-30 мянга орчим толгой байна [3,4]. Энэхүү төрлийн тоо маш их хэлбэлзэлтэй юм. 2012 оны хаврын тоогоор Буриадын БНУ-ын хээрийн болон ойт хээрийн бүсэд 20,166 тарвага байна гэсэн тоо гарчээ.

Тахь (Equus ferus przewalskii): Монголын говь хээр, тал нутагт амьдардаг зэрлэг адуу юм. Төв аймгийн Алтанбулаг сумын Хустайн нуруунд нутагшуулж байна (Зураг 2.4.12) [23].

Шувуу: Сав газрын Оросын хэсэгт амьтны аймгаас хамгийн элбэг баян төрөл зүйлтэй нь шувуу болно [3, 4]. 348 зүйлээс 260 нь суурин нутаглан үрждэг, 34 нь дамжин нүүдэллэдэг, 7 нь өвөлждөг, 1 нь нүүдлийн, 46 нь тэнүүлч шувуу байдаг.

Хөх ногтруу (Tetrastes bonasia): Ойн хамгийн түгээмэл төрөл бол хөх ногтруу бөгөөд нуугдмал амьдралтайгаас гадна ихэнх цагийг ялангуяа, зунд хуурай газар өнгөрөөдөг. Шувууд гастролит цуглуулах үедээ элсэн хөвөө, зам зэрэг дээр ирдэг бол хөх ногтруу энд маш цөөн тоотой байдаг. 2003-2004 онуудын ойн түймрийн дараа энэ шувууны тоо эрс багассан бөгөөд харин одоо сэргэх хандлагатай байна. 2012 оны өвлийн маршрутын тооллогоор тоо толгой нь 150.5 мянган тоо гарсан. 2012 оны өвөл хөх ногтруунд маш тааламжтай байсан ба түүний тоо нөхөн үржихүйд эерэг нөлөөлсөн байна.

Хар хур (Lyrurus tetrix): Өнгөрсөн оны тооллогоор 311.8 мянган хур шувуу тоологдсон байна [3]. 2012 онд 252.7 мянган хур шувуу тоологдсон нь 2009-2010 оны түвшинд байна. Хур шувууг дангаар нь агнадаггүй бөгөөд бусад антай хамтад нь агнадаг. Энэхүү нөхцөл хурын тоо өсөх тааламжтай нөхцөл болжээ.

Хөmүү (Hazel grouse - Bonasa bonasia): Жинхэнэ ойн шувуу бөгөөд нуугдмал амьдралтай, ихэнх цагаа эх газарт өнгөрөөдөг. 2004, 2006, 2008 онуудын тооллогын дүнгээр энэ шувууны тоо маш цөөн буюу тоо толгой нь 1,000 орчим гарсан. Харин 2009-2012 онуудад явуулсан тооллогоор өссөн дүн гарсан. Чиглэсэн агнуурыг энэ шувуун дээр хийдэггүй бөгөөд бусад антай хамт хийдэг.

Зураг 2.4.13. Тахь

Дагуур ятуу (Perdix dauurica): Холгүйхэн нүүдэллэдэг суурьшмал зүйл [3]. Тоо толгой нь 2009 онд олширсон байсан боловч сүүлийн 3 жилд буурсан. 2012 оны хяналтын тооллогын дүнгээр 78.4 мянга гэсэн тоо гарсан. Энэхүү тоо нь сүүлийн 15 жилийн дундаж хэмжээнд байна.

Могойч загалай/Circaetus gallicus/: Хэнтий нурууны баруун-өмнөд хэсгээр үржлийн үедээ тохиолдоно. Сэлэнгэ голын хөндийд үржиж, Орхон, Сэлэнгэ, Туул голын саваар нүүдлийн үедээ тохиолдоно. Өмнөговь аймгийн Цогт-Овоо сумын Зүүн Хайлаастай, Шүтэгийн Баянгол, Өөшийн говь, Өмнөговь аймгийн Ноён сумын Баг мод, Галбын говь, Батаагийн голд өндөглөн зусна (Зураг 2.4.13) [23].

Бор бүргэд(Aguila clanga): Монгол оронд Хэнтийн уулс болон Сэлэнгэ голын тайга, ойт хээрийн ойд үүрлэнэ. Хангайн нурууны Тарвагатай, Завханы Их-Уул орчим, өмнөд хэсэгтээ Тэрхийн голын сав, хойшоогоо Идэрийн гол, Архангайн Өгий нуур, Булган аймгийн Жаргалант Хорго, Баян-Овоо, Булган аймгийн Хутаг-Өндөр, Айрхан нуурын хоорондох нутаг, Хэнтийн уулс, Сэлэнгэ аймгийн Мандал сумын Баянголын хөндий, Зүүнхараагийн Хараа гол, Тэрэлж орчим, Төв аймгийн Атар орчимд нүүдлийн үедээ тэмдэглэгджээ [23].

Зураг 2.4.15. Могойч загалай (The short-toed snake-eagle)

Усны нөмрөг бүргэд (Haliaeetus leucoryphus): Монгол Алтайн Ачит нуур, Их нууруудын хотгорын Хар ус, Хар, Дөргөн, Хяргас, Увс нуурууд, Завхан голын хөндий, Хангайн Орхон, Тамир, Идэр, Хэнтийн уулын бүсийн Хараа, Туул голын хөндий, Хөвсгөл, Дархадын хотгороор тааралдана. Нүүдлийн үедээ Орхон, Туулын хөндий, олон нууруудын хоолойн Бөөнцагаан нуурт тохиолдоно. Хээр, цөлийн загастай, томоохон нуур, ус дагаж амьдарна [23].

Ашигласан материал

1.    “Байгаль нуурын сав газрын экологийн атлас”, Эрхүү хот, ОШУА СС-ын Газар зүйн хүрээлэн, 2014 он. http://bic.iwlearn.org/ru/atlas/atlas

2.    Е.Ж.Гармаев, А.В.Христофоров “Байгаль нуурын сав газрын усны нөөц, түүний ашиглалт, хамгаалалт”, Новосибирск. “ГЕО” Академийн хэвлэл, 2010 он, 231 х.

3.    “Байгаль нуурын байдал, түүнийг хамгаалах арга хэмжээний тухай” 2012 оны Улсын тайлан, Эрхүү хот, “Росгеолфонд” Сибирийн салбар, 2013 он, 436 х. http://www.mnr.gov.ru/regulatory/list.php?part=1258, (Орос хэлээр)

4.    “Байгаль нуурын байдал, түүнийг хамгаалах арга хэмжээний тухай” 2013 оны Улсын тайлан, Эрхүү хот, “Росгеолфонд” Сибирийн салбар, 2014 он, 462 х. http://www.mnr.gov.ru/regulatory/list.php?part=1258, (Орос хэлээр)

5.    А.К.Тулохонов, А.М.Плюснин, Б.Б.Намсараев ба бусад “Сэлэнгэ мөрний дельта (садраа) нь Байгаль нуурын төлөв байдлыг илэрхийлэх байгалийн индикотар, шүүлтүүр мөн”, Новосибирск, ОШУА СС-ын хэвлэлийн газар, 2008 он. 314 х.

6.    “Буриад улсын хүрээлэн буй орчны төлөв байдал, түүнийг хамгаалах тухай” 2012 оны Улсын тайлан, http://minpriroda-rb.ru/upload/iblock/9cb/frmoytmrq2012.pdf, (Орос хэлээр)

7.    “Буриад улсын хүрээлэн буй орчны төлөв байдал, түүнийг хамгаалах тухай” 2013 оны Улсын тайлан, http://minpriroda-rb.ru/upload/iblock/9cb/frmoytmrq2013.pdf, (Орос хэлээр)

8.    БОНХЯ, “Монгол Улсын усны нөөцийн нэгдсэн менежментийг бэхжүүлэх нь” төсөл, “Монгол орны усны нөөцийн нэгдсэн менежментийн төлөвлөгөө боловсруулахад зориулсан судалгааны эмхэтгэл”, I боть, УБ хот, 2012 он. http://bic.iwlearn.org/mn/documents/documents/state-reports/ulsyn-usny-nootsiin-neghdsen-mieniezhmientiin-tolovloghoo-bolovsruulakhad-zoriulsan-sudalghaany-emkhetghel-neghdugheer-devter-monghol-kheleer/view

9.    Монгол орны усны нөөц

http://www.travelnews.mn/index.php?songolt=content&task=content_item&id=833&menu_id=579

10.  БОНХЯ, “Монгол оронд усны нөөцийн нэгдсэн менежментийг бэхжүүлэх нь” төсөл, “Туул голын сав газрын усны нөөцийн нэгдсэн менежментийн төлөвлөгөө боловсруулахад зориулсан судалгааны эмхэтгэл”, УБ хот, 2012 он, http://bic.iwlearn.org/mn/documents/documents/state-reports/tuul-gholyn-sav-ghazryn-usny-nootsiin-neghdsen-mieniezhmientiin-tolovloghoo-bolovsruulakhad-zoriulsan-sudalghaany-emkhetghel-monghol-kheleer/view

11.  “Монголын усны форум-Ус хэлц” ТББ, “Идэр голын сав газрын экологи, нийгэм-эдийн засгийн суурь судалгаа”, 2013 он, http://baikal.iwlearn.org/en/project/project-tender-reports-2012/010%20-%20Ider%20sub-basin%20watershed%20management%20plan%20-Mongolia.pdf

12.  “Монголын усны форум-Ус хэлц” ТББ, “Хөвсгөл нуур-Эгийн голын сав газрын экологи, нийгэм-эдийн засгийн суурь судалгаа”, 2013 он, http://baikal.iwlearn.org/en/project/project-tender-reports-2012/010-eg-sub-basin-watershed-management-plan-mongolia

13.  “Олон улсын ач холбогдол бүхий ус, намгархаг газар, ялангуяа усны шувууд олноор амьдардаг орчны тухай буюу Рамсарын конвенцийн тайлан”, 2012 он, http://www.mne.mn/v3/wp-content/uploads/2012/08/Ramsar-report-FINAL-Mongolian-as-of-May-7-2012.pdf

14.  ШУА-ийн Газарзүйн хүрээлэн, Монгол Улсын Үндэсний атлас, 2009 он.

15.  “Хөрс хамгаалах, цөлжилтөөс сэргийлэх тухай” Монгол Улсын хууль, 2012.05.17, http://www.legalinfo.mn/law/details/8664?lawid=8664

16.  БОНХЯ, Байгаль орчны мэдээллийн сан, Цөлжилтийн мэдээллийн сан, http://www.eic.mn/DLDbase/, eic.mn/DLDbase/upload/2013/tadesertcontent/jpg/20131021_8432.jpg

17.  Монгол Улсын Байгалийн ургамлын тухай хууль, 1995.04.11, http://www.legalinfo.mn/law/details/76?lawid=76

18.  Ургамал, ой хамгаалалт, https://mn.wikipedia.org/wiki/Ургамал_ой_хамгаалал

19.  Монгол Улсын үндэсний статистикийн хороо, “Монгол Улсын стастистикийн эмхэтгэл”, УБ хот 2013 он

20.  БОНХЯ, Монгол Улсын Улаан ном, УБ хот 2014 он

21.  Буриадын БНУ-ын Улаан ном “Нэн ховор, ховордсон амьтан, ургамал, мөөгний зүйлүүд” томсгон найруулсан 3 дахь хэвлэл, Улаан-Үд, ОШУА-ийн СС-ын БНЦ (Буриадын шинжлэх ухааны төв)-ийн хэвлэлийн газар, 2013 он, 687 х.

22.  “Нэн ховор, ховор амьтдыг хамгаалах үндэсний хөтөлбөр”, Монгол Улсын Засгийн газрын 2011 оны 277 дугаар тогтоолын Хавсралт, http://www.legalinfo.mn/annex/details/2927?lawid=5500

23.  А.Л.Волошин “Сэлэнгийн дундад уулсын уулс хоорондын хотгоруудын гадаргуу үүсгэх орчин үеийн экзоген процессын геоэкологийн онцлог”, Газар зүйн шинжлэх ухааны докторын зэрэг горилсон диссертаци, Буриадын Улсын их сургууль, Улаан-Үд хот, 2011 он.

Тагийн бүс (нүцгэн): Энэ нь Байгалийн салбар нуруудад маш тодорхой байдаг. Бүсийн өндөрлөг намдаа л гэхэд хойт талаараа 1,100-1,500 м, өмнөд талаараа 1,600-2,000 м болно. Тагийн бүсэд өндөр уулын нүцгэн ландшафт давамгайлна. Өндөр уулын тагийн бүсийн ландшафтыг төрөл бүрийн сийрэг тархалттай, намхан ургамал, хагийн ургамал, бага хэмжээгээр арцны бутлаг ургамал бүрдүүлнэ. Энэхүү бүсийн бас нэг онцлог нь ургамлын бүрхэвчгүй чулуун нуранги өргөн тархсан байдаг (Зураг 2.3.1). Харьцангуй бага талбайд бутлаг хаг ургамал, бутлаг-модлог ургамал бүхий уулын тундрын хэсэг тааралдана. Баргажингийн нурууны хэсэгт уулын суб Альпийн нугын хэсэг тархсан (Тагийн бүсийн доод хэсэг) байдаг. Энэ нь томоохон тархалтыг үүсгэдэггүй боловч чулуулгийн хадархаг хэсэг, хушин сийрэг ой, асга хад, нурангийн ёроол, хөндийн эхэн хэсэгт тархана. Суб Альпийн нугын бүсэд өлөн өвслөг намаг бага хэмжээгээр тархана. Уулын нуга нь өндөр (40-60 см), өтгөн өвс ургамалтай бөгөөд удвал цэцэг, яргуй зэрэг олон төрлийн ургамлууд тархсан байдаг. Суб Альпийн нугад өлөн-цагаан хүлрийн хөвд болон нугын өлөн өвс тааралддаг.

Зураг 2.3.1. Баргажингийн нурууны тагийн бүс

Тагийн ойн бүс, тармаг хушин ой бүхий бүс: Уулын тайгаас дээш хойт хэсэгт 1,000-1,500 м, өмнөд хэсэгт 1,500-2,000 м-т оршино. Тэгшивтэр гадаргуу бүхий нуруу, ойн хилээс дээших тэгш оройд харьцангуй бага талбайг эзлэнэ. Уулын хажуу хэсэгт хушин ой мод 0.5-2 м-ийн өндөр үүсгэн тархсан байдаг бол тэгш гадаргуутай хэсэгт тагийн бүсийн сийрэг ой тархсан байдаг. Энд голдуу шинэс (хар мод), шинэс-хушны холимог болон хус зэрэг мод, бутлаг ургамал тармаг тохиолдоно (Зураг 2.3.2). Хөрсний бүрхэвч хэлбэрээр хаг, заримдаа хөвд давамгайлна (Зураг 2.3.3). Уулын тайгын бүс (сүүдэр тоссон уулын ар хажуу, голын болон нуурын дэнж)-ийн тагийн ой зэрэг зарим газарт агаарын температурын инвэрс (өөрчлөлт) харьцангуй тогтвортой ажиглагдана.

Зураг 2.3.2. Хамар давааны нурууны тагийн ойн бүсийн шинэс-хушин ой бут

Зураг 2.3.3. Баргажингийн нуруун дахь хаг

Уулын тайга: Энэ нь сав газрын нутаг дэвсгэрийн ландшафтын хувьд хамгийн тархсан бүс юм [3,4]. Байгаль нуурын сав газрын Оросын хэсгийн нутаг дэвсгэрийн 70%-ийг эзлэх бөгөөд ургамлын бүрхэвчийн дийлэнх нь энд байдаг. Уулын тайгын бүсэд Сибирийн болон Дагуурын шинэс, нарс, хуш зэрэг шилмүүст мод зонхилох ба гацуур, жодоо ховор тохиолдоно. Навчит модноос хус, улиангар нэлээд өргөн тархсан байдаг. Уулын тайгын бүс нь тухайн газрын өргөрөгөөс хамаарч янз бүрийн өндөрт байршина. Дээд Ангарын сав газрын хойт хэсэгт тайга нь 460-600 м-ээс 1,000-1,500 м-т, өмнө хэсэгт 1,000-1,400 м-ээс 1,500-1,800 м-т оршино. Байгаль нуурын эргийн дагуух тайгын доод хил нь нуурын усны зах хүрнэ. Тайгын дээд хил нь уулын хажуу налуугийн харагдах байдлаас хамаарна. Байгаль нууртай зэрэгцээ байдаг Баргажины нурууны баруун хажуугийн ойн дээд хил нь 900-1,400 м-т, арай илүү нар үздэг зүүн хажууд энэхүү хил 1,400-1,800 м болж дээшилнэ.
Уулын тайгын бүс нь өмнөд, дунд, хойт тайга гэсэн 3 өндрийн бүсэд хуваагдана. Өмнөд тайгын бүс нь хойт өргөрөгийн 52°-аас урагш 1,100-1,200 м-ийн өндрөөс хэтрэхгүй. Энд шинэс, нарсны холимог ой болон нарс таруу, мөн хус мод тархсан байдаг. Мөн дагуурын рододендрон (rhododendron), тавилгана (spiraea) зэрэг ургамлын зулзган бут таруухан тархсан байдаг (Зураг 2.3.4). 
Дундад тайгын бүс нь нэлээд өргөн тархалттай байдаг. Эндхийн модлог ургамлын үндсэн төрөл нь шинэс бөгөөд мөн нарс, хуш, хус юм. Байгаль нуур луу харсан нуруудын хажуу бэлээр улиангар, жодоо ургасан байдаг. Мөн зулзган хус (dwarf birch) болон дагуурын рододендрон (dahurian rhododendron) зэрэг ургамал таруу тархсан байна. Аньс, нэрс, алирс зэрэг өтгөн сөөг бутлаг ургамал хөрсийг бүрхэх боловч эдгээр нь хөрсийг тасралтгүй бүрхдэггүй.

Зураг 2.3.4. Хамар давааны уулын тайга

Модлог ургамлын бүрдэл болон төгөл нь уулын хажуу хаашаа харж буйгаас ихээхэн хамаарна. Хойшоо харсан хажуунуудад ургаа мод болон яшил, хушин төгөл, мөн аньсны дэвсэг элбэг тааралдана. Урагшаа харсан хажуунуудад голдуу нарсан ой, хөрсийг нь өвслөг болон бутлаг ургамал бүрхсэн байдаг. 
Хойт тайгын хувьд ургаа шинэс, хушны холимог сийрэгдүү байдаг. Ойн төгөлд нь ямагт хуш болон намхан хус, жижиг навчит рододендрон байдаг. Хөрсийг нь тэрэлж, сургар, нэрс, аньс, хаг болон өвслаг ургамал бүрхсэн байдаг. Мөн уулын оройн ус хагалбарын хэсэгт цагаан хүлрийн хөвд болон хаг хөрсийг бүрхсэн байдаг. Уулын тайгын бүсийн ой нь усны зохицуулалтын өндөр ач холбогдолтой бөгөөд цас хайлалтын болон зуны үерийн усны үед хөрсний угаагдлаас сэргийлдэг. Мөн тайга нь хөрсийг салхины элэгдлээс хамгаалахаас гадна цасан бүрхүүл үүсэх нөхцөлийг бүрдүүлдэг. Энэхүү тайга нь уулын эгц хажуугийн цасны нурангаас сэргийлдэг.
Ойт хээрийн бүсэд ерөнхийдөө хээрийн ургамал тархсан байдаг (Зураг 2.3.5).

Зураг 2.3.5. Тугнуй голын хөндийн ойт хээр

Забайгальскийн ойт болон хээрийн бүсэд уулын өмнөд хажуу бэл, хээр хослон тогтох ба хойт хажуу нь ойн бүрхүүлгүй байдаг [3, 4]. Ойт хээр нь үргэлжилсэн бүсийг үл үүсгэх ба хоорондоо уулын хээр, уулын тайгын ургамлын бүлгэмдлээр зааглагддаг. Ойт хээрийн ургамлын бүрхэвч нь 900-1,200 м-ийн өндөрт байдаг. Энэхүү бүсийн ой нь ихэвчлэн тармаг бөгөөд нарс, навчит мод, хус тааралдана. Ойн доорх ургамлын бүрхэвч сул хөгжсөн буюу огт ургамлын бүрхүүлгүй ч хэсэг бий. Хээрийн болон ойт хээрийн бүс нь ХАА-д тариалан, хадлан, бэлчээрийн зориулалтаар өргөн ашиглагддаг.
Хээрийн бүс нь үргэлжилсэн нэг цул масс хэлбэртэй байх ба заримдаа тектоникийн хот¬гор, голын хөндийд салангид “арал” хэлбэрээр тохиолддог [3, 4]. Тогтоцын хувьд газрын гадаргуугын овгор товгор, тэгш өргөгдсөн байдлаас нь хамааруулан уулын хээр, уулын бэлийн хээр гэсэн 2 бүлэгт хуваадаг. Тэдгээрийг мөн тус бүрт нь экологи-морфологийнх нь хувьд нугын хээр, хуурай хээр гэсэн 2 томоохон бүлэгт хуваагдаг. Мөн газар зүйн тогтоцоор нь бүсийг цогц бүлэг болгон Өмнөд сибирийн, Хойт монголын, Төв азийн хээр гэж хувааж болно (Зураг 2.3.6).

Зураг 2.3.6. Хойт Монголын тал хээр

Хээрийн бүсийн дээд хил нь 900-1,100 м-ээс дээшгүй. Улаан хүрэн хөрстэй хуурай хээрийн хувьд ургамал нь намхан (дундаж өндөр 10-15 см-ээс 25-35 см) бөгөөд сийрэг (ургамлын нөмрөг нь 60-70%) байдаг. Хар шороо ялзмаг бүхий хөрсөнд шигүү, өндөр төрөл бүрийн ургамал ургасан байдаг. Хээрийн ургамлын үндэс нь харьцангуй гүнзгий бөгөөд 10-70 см гүнд тархана. Ургамлын бүлэг нь туйлын олон янз. Өвслөг ургамлын хувьд хамгийн их тархсан нь хялгана, хазаар өвс, ерхөг, согоовор, мөлхөө хиаг, нугын биелэг үетэн, ширэг өлөн зэрэг олон төрөл ургадаг. Мөн шарилж, ишгүй гичгэнэ, одой сараана, гэсэр цэцэг зэрэг элдэв өвс ургамал ургана [4, 18]. Давслаг хөрсөнд давсанд дуртай ургамлууд ургах ба хужир мараа үүссэн байдаг (Зураг 2.3.7).

Зураг 2.3.7. Монголын тал хээрийн давслаг хөрс

Ойн нөөц. Байгаль нуурын сав газрын ОХУ-ын хэсгийн ойн нийт талбай нь 191,982.5 км2, түүнээс 169,118.7 км2 нь Холбооны Засгийн газрын мэдэлд, 22,863.9 км2 нь аж ахуйн нэгж, байгууллага, иргэдийн эзэмшилд байдаг (ОХУ-ын ШУА-ийн СС-ын БМБХ-ийн тоон зураг зүйн мэдээ) (Хүснэгт 2.3.1). 


Хүснэгт 2.3.1. Байгаль нуурын сав газрын ОХУ-ын хэсгийн ойн талбай, засаг захиргааны нэгжээр, км2

2013.01.01-ны өдрийн байдлаар Буриадын БНУ-ын нийт газар нутгийн 84.4% буюу 29,638.4 мян.га нь ойгоор бүрхэгдсэн ойн сан бүхий газар болон өөр зориулалтын газар байна (Зураг 2.3.8) [4, 7].

Буриадын БНУ-ын нийт ойн сангийн 91.1% буюу 27,010.3 мян.га ойн сан бүхий газар Буриадын Ойн аж ахуйн агентлагийн эзэмшилд байдаг. Ойн сан бүхий газрыг зориулалтаар нь хамгаалалтын (9,308.1 мян.га), ашиглалтын (9,436.4 мян.га), нөөцийн (8,265.8 мян.га) гэж гурав ангилдаг.

Сав газрын ойн сан бүхий газарт оросын талын ОХУ-ын Байгалийн нөөц, экологийн яамны эзэмшилд байгаа ТХГН-ийн ой (2,065.1 мян.га буюу ойн сангийн 7%), Буриад улсын ТХГН болон хүн ам суурьшсан суурин газрын ой (29.6 мян.га буюу ойн сангийн 0.1%), бусад тусгай зориулалт (85.1 мян.га буюу ойн сангийн 0.3%) (усан сан, аж үйлдвэрлэл болон нөөц газар)-ын ойн талбай хамаарагдаагүй болно [7].

Монгол орны ой нь Төв Азийн хээр цөл,   зүүн Сибирийн их тайгын зааг дээр дэлхийн усны гурван том ай савын хагалбарыг дагаж ургасан байдаг (Зураг 2.3.9) бөгөөд гол, мөрний усны нөөцийг зохицуулан хамгаалах, цэвэршүүлэх, хөрсийг элэгдэл эвдрэлээс хамгаалах, уур амьсгалыг зөөлрүүлэх, хүлэмжийн хийг шингээх, амьтан, ургамал, бичил биетний амьдрах тааламжтай орчныг бүрдүүлэх, мөнх цэвдгийг тогтоон барих зэрэг экологийн өндөр ач холбогдолтой, эмзэг тогтоцтой экосистем юм.

Монгол орон дэлхийд ойн нөөцөөр хомс орны тоонд ордог ч ойн санг 140 гаруй зүйлийн мод, сөөг бүрдүүлдэг ба 2013 оны байдлаар 18.3 сая.га талбайг ойн сан бүхий газарт тооцож байгаагийн 12.9 сая.га талбай буюу Монгол орны нутаг дэвсгэрийн 8.2% нь ой модоор бүрхэгдсэн байна (Зураг 2.3.8).

УИХ-аас 2012 онд баталсан Ойн тухай хуульд ой, ой дотор байгаа ойгоор бүрхэгдээгүй болон ойн тэлэн ургахад шаардлагатай талбай бүхий орчныг “ойн сан” гэж тодорхойлсон байдаг [18, 19].

Зураг 2.3.8. Ой бүхий газар [1]

Ойн санг дотор нь хамгаалалтын бүсийн ой, ашиглалтын бүсийн ой гэж хоёр хуваадаг (Зураг 2.3.10). Хамгаалалтын бүсийн ойд цармын бүслүүрийн ой, ТХГН-ийн болон сургалт, судалгааны зориулалттай ой, ногоон бүс, хориотой зурвасын ой, заган ой, баянбүрдийн ой, 100 га хүртэлх хэмжээний төгөл ой, бут сөөг, 30 хэмээс дээш налуу газрын ой, нуур, рашаан, булаг, шандын ундаргын эргэн тойрон болон голын эргээс хоёр тийш 1,000 м доторх ойг хамруулдаг.

Ашиглалтын бүсийн ойд хамгаалалтын бүсийн ойгоос бусад ойг хамруулдаг ба ашиглалтын бүсийн ойгоос мод, ойн дагалт нөөцийг зохих төлбөр, хураамжийг төлсөний үндсэн дээр ашиглах боломжтой байдаг байна.

Хамгаалалтын бүсийн ойн дийлэнх нь ТХГН-т ойд хамаарах ба зарим ойн сан бүхий газар нутгийг орон нутгийн тусгай хамгаалалтад авсан байдаг (Зураг 2.3.10). Ойн сан бүхий газарт хүн ам суурьшсан суурин газрын ногоон бүсийн ойгоос гадна улсын хил, төмөр зам болон авто замын дагуух зурвасын ойг хамруулдаг. Орон нутгийн ТХГН-ийн хамгаалалтад авсан ой нь янз бүр байдаг ба үүнд заган ой, баян бүрдний ой, 100 га хүртэлх ой, 30^°-аасилүү налуутай уулын налуу дахь ой гэх мэт.

Зураг 2.3.9. Монгол орны шилмүүст ой

2012 оны байдлаар Монгол Улсын ойн сан бүхий газар 18,592.4 мян.га, үүнээс ойгоор бүрхэгдсэн талбай нь 12,552.9 мян.га талбайг эзэлж байна. Ойн сангийн талбайн 75.4%-ийг шилмүүст болон навчит ой (Зураг 2.3.11), 24.6%-ийг заган ой тус тус эзэлдэг. Нийт ойн сангийн 15.3 сая.га нь хамгаалалтын бүсийн ойд хамаарах ба үүний 10.8 сая га нь шилмүүст болон навчит ой, 4.5 сая.га нь заган ой байна.

Засгийн газрын хэрэгжүүлэгч агентлаг Газрын харилцаа, геодези, зураг зүйн газрын мэдээлэлд үндэслэн Үндэсний статистикийн хорооноос улсын хэмжээнд ойн сан бүхий газрын хэмжээг бүс, аймаг, нийслэлээр жил бүр гаргадаг (Хүснэгт 2.3.2) [18, 19].

Монгол орны нутгийн хойд ба төвийн хэсэг болох Сэлэнгийн сав газарт багтах аймаг, нийслэлийн газар нутагт эзлэх ойн сангийн хэмжээг доорх хүснэгтэд үзүүлсэн ба хамгийн их ойтой нь Хөвсгөл аймаг, хамгийн бага ойтой нь Баянхонгор аймаг байна.

Зураг 2.3.10. Орон нутгийн хамгаалалттай ой

Хүснэгт 2.3.2. Сэлэнгийн сав газрын ойн сан бүхий газар, аймаг, нийслэлээр (2013 он)

Монгол орны умард хэсэг буюу Сэлэнгийн сав газар нь нарс, шинэс, хуш зэрэг холимог ой болон олон төрлийн өвслөг ургамлаар бүрхэгдсэн байдаг (Зураг 2.3.11).

Байгаль орчин, ногоон хөгжлийн яамнаас 2013 оны зун 17 аймгийн нутаг дэвсгэрийг хамарсан нэн ховор, гоц ашигт зарим ургамлын хээрийн судалгааны экспедицийг ойт хээр, хээр, цөлөрхөг хээр зонхилсон гурван бүсэд ажиллуулж, Ховд, Говь-Алтай, Өвөрхангай, Баянхонгор, Өмнөговь аймгуудад 188 зүйл ховор, 70 зүйл нэн ховор ургамал ургадагыг, мөн Төв аймгийн зарим нутгаар, Сэлэнгэ, Орхон, Булган, Архангай, Завхан аймагт 54 зүйл нэн ховор ургамал байгааг тус тус тогтоосны дотор Хангайн тойрогт 23 нэн ховор ургамлыг бүртгэжээ.

Зураг 2.3.11. Хөвсгөл нуур орчмын ой

Монгол Улсад бүртгэгдсэн нийт 2,800 гаруй зүйлийн ургамлаас эмчилгээ болон хүнсний зориулалтаар ашиглагддаг 382 зүйл ургамлын жагсаалтыг гаргаж тэдгээрийн 195 зүйлийг хамгаалах шаардлагатай байгаа ажээ (Зураг 2.3.12) [19]. Судлаачид зах зээлд өртөж хомсдож болзошгүй 102 ургамлын жагсаалт гаргаж, хэрэглээний чиглэлийг тодотгож, тэдгээрээс чихэр өвс, зээргэнэ, цөлийн аргамжин цэцэг, эгэл бавран, газрын ус, дэрэвгэр жиргэрүү, жодоо, монгол хунчир, чацаргана, онго, цагаан мөөг зэрэг 10 гаруй зүйл ургамал гадаадын зах зээлд хулгайн бизнест орох магадлалтайг нотлож, Монгол орны ховор ургамлын жагсаалтад 8 зүйлийг нэмж оруулахаар санал боловсруулан батлуулж, 37 зүйлийн ургамлыг хил гаалийн үзлэгт хамруулж байна.

Монгол Улсад хөнөөгдөж устах аюулд орсон эмийн ургамлын зүйл 75 байгаагаас 20 зүйл нь устаж байгаа, ийм хандлагатай хүнсний ургамал 11 зүйл байгаагаас 6 зүйл нь устаж байгаа, техникийн ургамал 16 байгаагаас 4 нь, гоёл чимэглэлийн 55 зүйл байгаагаас 5 зүйл тус бүр устаж байгааг судлаачид тодорхойлсон байна [21].

Зураг 2.3.12. Туул голын эхэн хэсгийн сэржмядаг (Hemerocallis minor)

Зураг 2.2.1. Дээд Ангар голын хөндийн хөрсний зүсэлт

Нутаг дэвсгэрийн хойд хэсгийн тайгын бүсийн эхэн хэсэгт төмөр агуулсан уулын мөнх цэвдэг хөрс зонхилох ба зарим газарт оглеени (gleization)-гийн тодорхой төрөл тархсан байдаг. Энэ газар нутагт илүү зузаан (5-8 см) органик давхарга нь хаг б

а хөвдний байнгын чийглэг давхаргатай шахагдаж холилдсон байдлаар хамгийн их илэрдэг. Энэ хэсэгт халзан (нүцгэн) уулын бүсийн шаварлаг хөрс тархсан байдаг. Нүцгэн уулын бүсэд нимгэн хөрс, хад чулуу өргөн тархсан байдаг (Зураг 2.2.2).

Зураг 2.2.2. Чулуулаг болон хадны тогтоц

Дээд Ангарын хотгор болон уулсад цайвар өнгөтэй аллювийн төмөртэй хөрс зонхилдог байхад уулын бэл хэсгээр цэвдэгт тайгын хөрс зонхилдог байна. Хөрс нь бага зузаантай сул чулуулаг болон төмрийн өндөр агууламжаараа бага зэрэг ялгаатай байдаг. Сав газрын хойд хэсгийн хөрсний төрлийн нийтлэг онцлог нь мөнх цэвдэг юм (Зураг 2.2.3).

Зураг 2.2.3. Уулын тайга

Үргэлжилсэн болон тасалданги мөнх цэвдэгтэй газар нь газар нутгийн 90 гаруй хувийг эзэлж байна. Цэвдэг болон гадаргуугийн өндрийн уналтын харилцан уялдаа нь газар нутгийн геокриологийн онцлогоос хамаардаг. 
Хөндий болон хотгорын ёроол хэсгийн хөрс нь бага температуртай байх бөгөөд цэвдэгийн зузаан хамгийн их байдаг. Цэвдэгт нугын хар хөрс нь делювийн шаварлаг хөрстөй тэгш болон хэвгий багатай хөдийнүүд, мөн эртний нуурын элсэрхэг хэсэгт тархсан байдаг. Цэвдэгт тайгын хөрс болон үнсэн саарал хөрс нь 1,000-1,300 м өндөрт түгээмэл байна. Хамгийн үржил шимтэй нь мөнх цэвдэгт нугын хар хөрс бөгөөд энэ хөрснөөс арвин их ур

гац авдаг. Ийм хөрсөнд ялзмаг болон азотын агууламж өндөр, натрийн агууламж дунд зэрэг байдаг. Мөнх цэвдэгтэй хөрс, түүний дотор цэвдэгт саарал ойн хөрснөөс хамгийн бага ургац авдаг нь ажиглагдсан. Цэвдэгт нугийн хөрс ач холбогдолоороо дунд зэрэг юм.
Мөнх цэвдэг (Frost molds) нь ихэвчлэн сул чулуулгийн зузаан давхаргатай уялдсан байдаг. Улирлын чанартай мөнх цэвдэг нь байнга 1, 2 дугаар саруудад үүсэх ба гүн нь 3 м, диаметр нь 20-50 м орчим байдаг.
Термокарст (мөсөрхөг цэвдэгт ул хөрс гэсч, нуур үүсэх үзэгдэл)-ын үйл явц нь Байгаль нуурын баруун эргийн Баргажин голын хөндий ба хөндийн хотгор зарим хэсгээр их явагдаж байна. Термокарст нь термокарст нуурууд, намгархаг нам дор газрууд болон хоолой үүсэх явцад илэрдэг. Термокарст хотгорын хэмжээ нь 10-20 м-ээс 150-200 м-т хэлбэлздэг. 
Өндөр уулын бүсэд чийгшил сайтай байдаг учраас ургамлын нөмрөг, солифлюкци (soilfluction) сайтар хөгжсөн байдаг. 
Солифлюкц нь голдуу уулын чулуулгыг бүхэлд нь заримдаа том модыг бүрхсэн байдаг. Дундаж уулстай газар нутагт энэ үзэгдэл нь голчлон хойд налууд бага зэрэг илэрдэг. Уулын тайгын хэсэгт элювиаль-иллювиалийн хөрс болон ялгах аргагүй хөрс холилдсон байдалтай байдаг (Зураг 2.2.4). 

Зураг 2.2.4. Хуурай хээр

Байгаль нуурын хязгаар болон Северо-Байгалийн өндөрлөг газарт үнсэн саарал, хүлэрт хүрэн хөрстэй холилдсон саарал хүрэн хөрс зонхилдог. Эдгээр нь маш бага зузаантай байх ба үнсэн саарал хөрсний давхарга нь 30 см, Байгаль нуур

орчмын уулан дахь зузаан нь 40 см орчим байна. Хүрэн хөрсний зузаан нь хөрсний тогтоц нь үүсэх шатандаа байна гэж үзэж болох хэмжээнд бага байна.
Байгаль нуурын бүсийн бэлийн хуурай хээрийн хөрс нь Ольхон арал болон түүний ойр орчим, сав газрын өмнөд хэсгээр өргөн тархсан байдаг (Зураг 2.2.5). Хуурай хээрийн ландшафтыг үүсгэх улаан хүрэн хөрс нь уулын хуурай бүстэй холбоотой. Шаварлаг хөрс хур тунадасны ус хөрсөнд нэвчих явдлыг хүндрүүлдэг. Био бүтээмж бага байгаа нь эрс тэс байгаль цаг уурын нөхцөлийн үр дагавар юм.

Зураг 2.2.5. Сэлэнгэ мөрний садрааны намгархаг нуга

Ургамлан бүрхэвч тааруухан байгаа нь агро экосистемийг хямрааж байна. Хамар даваа, Муйск, Дээд Ангар уулын өндөрлөг хэсэг болон Баргажингийн нуруудаар хөрсний гол төрөл нь петрозем (petrozem), хүлэр-литозем (peat-lithozem) байдаг. Хатуу ялзмагт, ялзмагт хар хөрс нь Альпийн дэд нугын доод хэсэгт үүсдэг байна. Хүрэн саарал хөрс нь газрын гадаргуугийн харьцангуй нам дор хэсгийн хойд налуу болон хөрс бүрдүүлэгч элементийн хэсэгт бүрддэг.
Криозем (нягт ялзмаг), хүлэрт криозем нь халзан уулсын бүсэд түгээмэл байдаг ба ой шугуйн дээд хэсгийн харьцангуй нарийхан зурвас газарт

тохиолддог. Тайгын хөрс нь улирлын цэвдэг, криотурбацион (суулт үүсэх)-ы үзэгдэл солифлюкцын цэвдэгтэй хэсэгт илэрдэг. 
Уулархаг тайгын хөрсөн бүрхүүлийн бүтэц нь олон төрөлтэй бөгөөд босоо бүсчлэл, налуугийн байдал болон мөнх цэвдэгтэй холбоотой. Хөрсний гол төрлүүд нь хүрэн хөрс, үнсэн саарал хөрс, ширэгт үнсэн саарал хөрс, ширэгт хүрэн хөрс, саарал ялзмаг, гулин (humic) болон бусад төрлөөс бүрдэнэ. Тайгын бүсийн дээд хэсгээр криозем ба хүрэн хөрс, мөн хүлэрт литозем (lithozem) байдаг. Уулын тайга нь ялзмагт хар хөрстэй “арлын” хэлбэрийн тал хээр нутагтай. Эдгээр нь уулс хоорондын хотгорын өргөн хэсэгтэй тулгарсан өмнөд огцом налуугийн хэсэгт тааралдана.
Тал хээрийн бүсэд саарал метаморф хөрс зонхилдог ба хотгорын энгэр хэсэг болон уулс хоорондын хотгорын доторх толгодын хойд налуу, эсвэл хотгорын тал хээр лүү харсан ой нь устсан налуугийн доод хэсэгт зонхилдог. Газар нутгийн ихэнх нь Сэлэнгийн өндөрлөг газрын өмнөд хэсэгт эдгээр хөрс тархсан байдаг. Шилмүүст ой болон өвсөрхөг ой, хээрийн бүс нь ялзмагт бараан метаморф хөрстэй ба ихэвчлэн уул, толгодын урд энгэр газарт тархсан байх тохиолдол байдаг. Саарал ялзмагтай хөрс нь ургамлан бүрхүүлийн доор карбонатын чулуун дээр бүрддэг. Энэ хөрсний нэгдэл нь тайга, тал нутгийн заагийн хөрсөн бүрхэвчийн гол шинж чанар болж өөр өөр экологийн нөхцөлд уламжлагдан байдаг.
Байгаль нуурын сав газрын тал хээрт гол төлөв ялзмагт хар хөрс зонхилдог. Ийм төрлийн хөрс нь нуга болон тал хээрт өргөн тархсан байдаг. Мөн энэ төрлийн хөрс нь Тугнуй-Сухаринскийн хонхор, Тугнуй нуруу, Заганскийн нурууны өмнөд налуу, Кударинскийн нуруудын хойд налуу, Бага Хамар даваа, Моностой болон Боргойн уул нуруудад элбэг тохиолдоно. Сав газрын хойд хэсэгт ялзмагт хар хөрс Үнэгэтэй уулын баруун хойд налуу, Үд болон Итанца голын хөндийд хэсэгчлэн тархсан байдаг. 
Хуурай хээрийн бүсийн хөрсөн бүрхүүлд улаан хүрэн хөрс зонхилдог байна. Эдгээр нь Удинск, Приселенгинск болон Боргойскойн тал хээрийн өргөн газар нутаг, толгодын умард бэлийн өргөн, хавтгай дэнжид байдаг. Өндөр нуруудын усны хагалбар газрын хөрс нь литозем хөрс юм. Хуурай хээрийн бүсийн элсэн эолов (aeolian)-ын хуримтлал нь Сэлэнгэ, Цөх гол хооронд болон Цөх, Хилго гол хоорондох ялзмагтай псаммозем (psammozem) хөрсөнд бүрэлддэг.

Сав газрын голын хөндийн хөрс нь голдуу аллювийн ялзмагт шаварлаг хөрс, хүлэрт шаварлаг хөрс, бараан ялзмаг, саарал ялзмаг болон ялзмагт хар шавранцар хөрстэй байдаг. Гол мөрний дээд, дунд өнгөрөлтийн хөрсөн бүрхэвчийн бүтэц нь аллювын хурдаст давхарласан хөрснөөс бүрддэг. Хээрийн болон Байгаль нуурын бүс нутгийн хуурай хээрийн бүсийн голын голдиролд давсархаг хөрс ба натрийн хөрс байдаг. Эдгээр нь ихэвчлэн нуурын хотгор, үерийн татам ойролцоох бэл хормойн хэсэгт буюу гадаргын усны урсацаар үүссэн ууссан давстай хагшаас, эсвэл гадаргаас эрдэсждэг газрын доорх устай газарт голдуу илэрдэг байна. Давсжилтийн хамгийн түгээмэл төрөлд сульфат-натри, натрийн сульфат, сульфат, хлорид-сульфат зэрэг багтана.
Томоохон талбайг хамарсан давсжсан хөрс нь Боргойн тал хээр, Верхнее (Дээд) болон Нижнее (Доод) Белое (цагаан) нууруудын хотгорт өргөн тархсан байдаг. Давсжилт нь Иволгинскийн хотгорын хувьд чухал ач холбогдолтой байдаг. Мөн давсжилт Бичурск район болон Тугнуйн тал хээрийн нуурын хотгорт ажиглагддаг байна. Сэлэнгэ мөрний садраа (delta), Баргажин, мөн нутгийн зарим хэсгийн томоохон талбай нь хүлэрт эутроф (eutrophic замаг), хүлэрт эутроф шаварлаг хөрстэй намганд автсан байдаг.
Намгархаг нугын болон нуур, ус намагтай газрын хөрсний цогц нь үерийн татмын өндөрссөн хэсэг болон садраанд, мөн түр зуурын урсацын конус прогрессын явцад бүрддэг байна (Зураг 2.2.6). Аллювийн шаварлаг хөрс нь илүү чийгтэй нөхцөлд бий болдог. Элс, хайргатай уулын голын өндөрлөг хэсэгт аллювийн шаварлаг саарал ялзмагт болон давхраат хөрс зонхилно. 
Аллювийн хүлэрт шаварлаг (хүлэрт эрдэстэй) хөрс нь голын голдиролын харьцангуй нам хэсэг болон газрын гадаргуугийн болон гүний чийг ихтэй үргэлжилсэн газар, мөн ургамал хэт ургасан намгархаг усан орчин бүхий газарт тохиолддог байна. Ялзмагт гидрометаморф хөрс нь голуудын төв хэсгийн хавтгайд бүрддэг. Хотгорын нуурын хэсэг нь ихэнхдээ гидрометаморф мөнх цэвдэгтэй хөрс байдаг.
Сав газрын хөрсөнд хөрсний угаагдал, элэгдэл болон дефляц (салхины элэгдэл) гол хор хөнөөл учруулж байна (Зураг 2.2.6) [3, 4]. Эдгээрээс шалтгаалан жил бүрийн ургац 15-20%-иар алдагдаж байна.

Зураг 2.2.6. Дефляц (Салхины элэгдэл)

Хөрсний агро гидрологи (Agrohydrological)-ийн шинж чанар нь ихэвчлэн механик бүтцээр тодорхойлогддог. Элсэрхэг хөрс (90-105 мм) нь ашигт чийгийг хамгийн сайн шингээж авдаг. Хөрсний өчүүхэн жижиг хэсгийн агууламж ихсэх тусам ашигт чийгийн хэмжээ хөнгөн шаварлаг хөрсөнд 60-190 мм, хүнд шаварлаг нугын хөрсөнд 215 мм хүртэл өсдөг байна. Ус шингээх чадварын коэффициент нь 65-75% байна.
Ажиглалтын мэдээгээр хаврын улиралд хөрсний 1 м-ийн гүнд ашигт чийгийн дундаж 80 мм байсан бол элсэрхэг хөрсөнд 100 мм, шаварлаг хөрсөнд 160 мм байжээ. Зуны улиралд буюу 7, 8 дугаар саруудад энэ нь элсэрхэг хөрсөнд 60 мм, шаварлаг хөрсөнд 100 мм болж багасдаг байна. Хөнгөн механик бүтэцтэй хөрсөнд ашигт чийгийн агууламж бага, тариалалтын үед чийг хангалтгүй байдаг учир усалгаа хийх замаар л тогтвортой ургац авах боломжтой юм. Хөрсний чийгийг барих, ус ба салхины элэгдлээс хамгаалах нь агротехникийн гол арга хэмжээ байдаг (Зураг 2.2.8).

Зураг 2.2.7. Усны элэгдэл

ын эко систем хүний үйл ажиллагааны нөлөөгөөр доройтсоор байна. Сав газрын оросын хэсэгт цөлжилт одоогийн байдлаар илрээгүй байгаа ч Монголд энэ нь асуудал болоод байна [23].

Монгол оронд нийт 34 төрлийн үндсэн хэв шинжийн хөрс байдаг гэж судлаачид тогтоосон байдаг. Хамгийн түгээмэл тархсан хөрс нь хүрэн шороон хөрс бөгөөд нийт газар нутгийн 40.4%-ийг эзлэх ба түүний 22.6% нь уулархаг нутагт, 17.8% нь талархаг газарт тархсан байдаг. Хүрэн шороон хөрсийг гарал үүсэл шинж чанараар нь хар хүрэн, жинхэнэ хүрэн, цайвар хүрэн гэсэн гурван дэд хэв шинжид хуваадаг ба тэдгээрээс хамгийн их дэлгэрсэн нь хар хүрэн хөрс 17.6%, жинхэнэ хүрэн 11.9%, цайвар хүрэн хөрс 10.9% тус тус ордог [15].
Монгол Улсын “Хөрс хамгаалах, цөлжилтөөс сэргийлэх тухай” хуульд хөрсний доройтол, цөлжилтийн төлөв байдлыг “сул”, “дунд”, “хүчтэй” гэсэн зэрэглэлээр ангилж тогтоосон байдаг [16]. 
Хөрсний доройтлын “сул” зэрэглэлд тухайн газар нутгийн хөрсний талбайн 5%-иас бага бохирдсон, эсхүл хөрсний өнгөн хэсэг бага зэрэг элэгдсэн, ялзмагийн нөөцийн багасалт 25%-иас бага газрыг, “дунд” зэрэглэлд тухайн газар нутгийн хөрсний талбайн 5-20% бохирдсон, эсхүл хөрсний өнгөн хэсэг эвдрэлд орсон, ялзмагийн нөөцийн багасалт 25-50%-д хүрсэн газрыг, “хүчтэй” зэрэглэлд тухайн газар нутгийн хөрсний талбайн 20-50% бохирдсон, эсхүл хөрс гүн эвдрэлд орсон, үржил шимт чанараа алдаж ялзмагийн нөөцийн багасалт 50-иас дээш хувьд хүрсэн газрыг хамааруулдаг байна.

Монгол орны нутаг дэвсгэрийн төв хэсгээсээ хойшлох тусам газрын гадаргын уулархаг нөхцөлийг даган хур чийгийн хэмжээ нэмэгдэж, уур амьсгалын эх газрын шинж багасахын хамт ой мод элбэгшиж, хээрийн хөрсний зэрэгцээ, нугат хээр, нуга, намгийн ба улмаар ой, тайгын хөрс илэрнэ. Нутгийн хойд хэсгийн уулархаг бүсэд голын сүлжээний нягшил ихтэй, мөнх цэвдгийн тархалттай, хур тунадасхарьцангуй их байдгаас хөрсний чийг харьцангуй сайн байдаг.
Хуурай хээр, цөлөрхөг хээрийн хөрс нь Хангай, Хэнтий нуруудын хоорондох өргөн уудам хөндий болон Тагнын нуруу хүртэл тархах бөгөөд улмаар хуурай хээрийн хүрэн хөрс Орхон-Сэлэнгийн сав газрын хөндийг дагаж ихээхэн талбайг эзэлдэг. 
Сэлэнгийн сав газарт багтах хүн амын хамгий

н нягтшил ихтэй Орхон болон Туул голын сав газарт өндөр уулын ба уулын тайгын хөрс ба нам уулсын хүрэн хөрс, тал хээрийн хүрэн ба хар хүрэн хөрс, нугын голын хөндийн хөрс давамгайлдаг (Хүснэгт 2.2.1).

Хүснэгт 2.2.1Орхон болон Туул голын сав газарт хөрсний дэд хэв шинжийн эзлэх хувь

Монгол Улсын нийт нутаг дэвсгэрийн 77.8% нь их, бага хэмжээгээр цөлжилт, газрын доройтлын үйл явцад өртсөн бөгөөд үүнээс 35.3% нь сул, 25.9% нь дунд, 6.7% нь хүчтэй, 9.9% нь нэн хүчтэй зэрэглэлд хамрагдаж байна (Зураг 2.2.8) [17]. 

Зураг 2.2.8. Хөрсний доройтол

Геоэкологийн хүрээлэнгээс 2010 онд үйлдсэн Монгол орны цөлжилтийн зургийг 2006 онд үйлдсэн зурагтай харьцуулж үзэхэд цөлжилтийн нэн хүчтэй, хүчтэй зэрэглэл бүхий газруудын тархац нутаг нэлээд өөрчлөгдсөн буюу ялангуяа, нэн хүчтэй зэрэглэл бүхий газрууд шинээр голомтлон үүссэн нь элбэг байна [15]. Тухайлбал, Баянхонгор аймгийн хойд хэсэг, Орхон голын сав дагуу нутагт энэ байдал тод ажиглагдсан байна. Харин Өвөрхангай, Дундговь аймгийн хил залгаа нутагт өмнөх цөлжилтийн нэн хүчтэй зэрэглэл буурч тархац нутаг нь багассан байна (Хүснэгт 2.2.2). 

Хүснэгт 2.2.2. Сэлэнгийн сав газарт хамрагдах аймаг, нийслэлийн цөлжилтийн төлөв байдал(%)

Ой мод огтлол нэмэгдсэн, олон удаагийн ойн түймэр, хөнөөлт хортон шавьжийн ойд үзүүлж байгаа хор хөнөөл, ашигт малтмалын олборлолт, зөвшөөрөлгүй мод бэлтгэл зэргээс экосистемд өөрчлөлт орж, цөлжилт өргөжсөөр байна.
УИХ-аас 2012 онд баталсан Хөрс хамгаалах, цөлжилтөөс сэргийлэх тухай хуульд тариалангийн газрын хөрсний үржил шимийг анхны үзүүлэлтээс сайжруулсан, эргэн тойронд ойн зурвас байгуулсан, жимс, жимсгэний мод тариалсан, үржүүлсэн, хашаалсан, тухайн орон нутагтаа хөрс хамгаалах, цөлжилтөөс сэргийлэх чиглэлээр үйл ажиллагаа явуулж ажлын байр нэмэгдүүлсэн, нийтийн эдэлбэр газрын хөрсийг хамгаалах, нөхөн сэргээх үйл ажиллагааг сайн дурын үндсэн дээр хийсэн, уул уурхайн үйл ажиллагаанд хөрс хамгаалах, цөлжилтөөс сэргийлэх дэвшилттэй техник, технологи нэвтрүүлсэн, байгаль орчинд ээлтэй арга технологиор явуулсан, бэлчээрийг улирлын хуваарьтай сэлгэн ашигласан зэрэг хөрс хамгаалах, цөлжилтөөс сэргийлэх чиглэлээр үйл ажиллагаа явуулсан иргэн, аж ахуйн нэгж, байгууллагад Байгаль орчныг хамгаалах тухай хуулийн дагуу урамшуулал олгохоор заасан байгаа нь цөлжилтийг сааруулах томоохон бодлого юм (Зураг 2.2.9).

Зураг 2.2.9. Цөлжилтийн голомт

Зураг 2.1.1. Голын сүлжээний нягтшил [1]

Байгаль нуурын сав газрын голын сүлжээ¬ний нягшил бүс нутаг болгонд харилцан  адил¬гүй байдаг ба нутаг дэвсгэрийн зүүн өмнөд хэс¬гийн хил орчимд 0.1 км/км2 байхад нутаг дэвсгэрийн хойд хэсгийн нуурын эргийн уулархаг хэсэгт 0.9 км/км2 байдаг [1]. Голын сүлжээний нягшил тайгын бүс, ялангуяа Байгаль нуурын зэргэлдээ орших уулс, хөндийд их байдаг. Ерөнхийдээ сав газрын хойд хэсэгт голын урсгал хамгийн сайн эрэмблэгдсэн байна. Уулын нугачаа, налуугийн эгц гангатай, мөнх цэвдэг тархсан газрууд, тухайлбал, Дээд Ангар, Баргажин уул зэрэгт голын сүлжээ болон үндсэн голдрилд нийлэх урсац тааруухан байдаг. Голын хамгийн их нягтшил Баргажин уулын баруун налуу (0.92 км/км2) болон Хамар давааны нуруу (0.69 км/км2)-нд байдаг. Мөн тэгш тал газар, Баргажингийн хөндий (0.89 км/км2) болон Сэлэнгэ мөрний садраа нь усжилт сайтай (0.68 км/км2) (Зураг 2.1.1).
Сав газрын дунд хэсгийн ой, хээрийн бүсийн зах, дундаж уулсын нугачаанд элсэрхэг, элс шаварлаг хөрс их тархсан байдаг. Эдгээр хүчин зүйлсийн улмаас голын сүлжээний дундаж нягшил 0.35 км/км2-аас Сэлэнгэ мөрний дунд хэсгийн Цөх гол хүртэлх нутагт 0.55 км/км2, Хилго, Жид голын сав газарт 0.61 км/км2 хооронд хэлбэлзэж байна.
Сав газрын баруун өмнөд хэсгийн Хөвсгөл нуур орчмын өндөр уулсын хотгор, нугачаанд голын сүлжээ бага бөгөөд Дэлгэрмөрөн голын сав газарт голын сүлжээний нягшил 0.32 км/км2, Хөвсгөл-Эг голын сав газарт 0.32 км/км2 байна. Сав газрын өмнөд хэсгийн хуурай хээрийн хэсэг буюу Туул, Хараа голын сав газарт голын сүлжээний нягшил маш бага буюу 0.2 км/км2-аас ихгүй байна.
Сав газрын Оросын хэсгийн дийлэнх голуудын дундаж урсац нь 5-10 л/сек·км2 байх бөгөөд уул нурууд, уулс хоорондын хотгорын гадаргуу нь янз бүрийн хэлбэртэй, орох хур тунадасны горим харилцан адилгүй байдгаас хотгор хэсэгтээ заримдаа 2.5 л/сек·км2-ээс бага, бүр огт урсацгүй байх тохиолдол байдаг бол уулын налуу хэсэгтээ 25 л/сек·км2-аас давах тохиолдол байдаг. Ихэнх голын урсацын горим нь Алс Дорнодын төрлийнх байдаг ба голуудын хамгийн их урсац буюу голын үер зуны хоёрдугаар хагасын борооны улиралд тохиодог. ажиглагддаг бөгөөд ихэвчлэн хур борооны усаар тэжээгддэг. Олонх дунд зэргийн голууд өвлийн улиралд хөлддөг тул урсацгүй болж, нуурыг усаар тэжээдэггүй байна.

Зураг 2.1.2 Дээд Ангар голын садраа (ОХУ-ын ШУА-ийн СС-ын БМБХ)

Дээд Ангар гол нь Дэлүүн-Уран уулын өмнөд бэлээс эх авч Байгаль нуурын хойд хэсэгт орших Ангарын сор буланд цутгадаг. Энэхүү гол нь олон тооны гол горхи, нуур, цөөрмүүд бүхий өргөн цэлгэр садраа (delta)-наас бүрддэг (Зураг 2.1.2).
Голын урт нь 438 км, ус хурах талбай 21,400 км2, өндрийн уналт 1,205 м. 2,291 цутгал голуудтай ба тэдгээрийн нийлбэр урт нь 10,363 км (0.45 км/км2). Олон жилийн дундаж урсац (зарцуулга) нь 265 м3/с (8.4 км3/жил) [3,4].
Баргажин гол нь Өмнөд Муйскийн салбар уулсаас эх аван урсаж Байгаль нуурын Баргажины буланд цутгадаг. Голын урт 480 км, ус хурах талбай 21,100 км2, өндрийн уналт 1,344 м (Зураг 2.1.3). Баргажин голын сав газарт 2544 гол горхи байдаг ба тэдгээрийн нийт урт нь 10,747 км (0.51 км/км2). Голын усны түвшин өндөрсөх үед голоор 250 орчим км зайд хөлгөөр аялах боломжтой бөгөөд загасчлахад ч зохимжтой байдаг. Энэ сав газарт голлон хөдөө аж ахуй, тэр дундаа усалгаатай тариалан эрхлэдэг. Олон жилийн дундаж урсац нь 130 м3/с (4.1 км3/жил) [3, 4].

Зураг 2.1.3. Баргажин гол

Турка гол нь Икатскийн уулсын өмнөд салааны 1,430 м-ийн өндрөөс эх аван урсаж Байгаль нуурын зүүн талын дунд хэсэг буюу Сэлэнгэ мөрний садраанаас зүүн хойш 140 км-т цутгадаг. Голын урт 272 км, ус хурах талбай 5,870 км2, өндрийн уналт 975 м. Тус голын сав газрын доод хэсэгт 68.9 км2 бүхий усан толион талбайтай Котокельскийн нуур байдаг. Уг гол нь загас агнуурын асар их нөөцтэй. Голын эхэн хэсэгт алтны шороон ордын судалгааны төв ажилладаг. Олон жилийн дундаж зарцуулга нь 1.6 км3/жил [3, 4].
Сэлэнгэ мөрөн нь Монгол Улсын Дэлгэрмөрөн, Идэр гoлын бэлчрээс эхлэдэг. Сэлэнгэ мөрний сав газрын нийт ус хурах талбай нь 445,272 км2 бөгөөд үүний 67% нь Монгол Улсын газар нутагт хамаардаг. Монголын хэсгийн Сэлэнгийн сав газарт Булган, Дархан-Уул, Орхон, Сэлэнгэ аймгуудын газар нутаг бүхэлдээ буюу 100%, Архангай аймгийн нийт нутаг дэвсгэрийн 99.8%, Хөвсгөл аймгийн 71.6%, Төв аймгийн 58.5%, Өвөрхангай аймгийн 19.4%, Завхан аймгийн 18.7%, Хэнтий аймгийн 2.0%, Баянхонгор аймгийн 0.8% болон улсын нийслэл Улаанбаатар хотын төвийн 7 дүүрэг буюу нийслэлийн нутаг дэвсгэрийн 84.8% нь багтаж байна.
Монголын хэсгийн Сэлэнгэ мөрөнг Дэлгэрмөрөн, Идэр гoлын бэлчрээс эхлэн улсын хил хүртэл тусад нь “Сэлэнгэ голын сав газар” гэж бие даасан сав газар болгон хуваасан бөгөөд энэ сав газарт Монгол Улсын Булган (46.3%), Сэлэнгэ (27.6%), Хөвсгөл (25.3%), Архангай (0.7%), Орхон (0.04%) зэрэг 6 аймгийн 31,038.5 км2 талбай хамрагдаж байна [2].
Сэлэнгэ мөрөн нь ОХУ-ын хэсэгт хүчтэй хэрчигдсэн дундаж уулс хоорондуур урсдаг. Голдрилын дундаж хэвгий нь 0.36‰. Голын хөндийн өргөн нь 2-25 км хооронд хэлбэлздэг. Гол нарийхан хэсэгтээ нэг голдрилоор аажим тохойрсон байдаг ба өргөн хэсэгтээ салаалсан байдаг. Үндсэн голдиролын болон салаануудын тохойрсон, огцом мушгирсан хэсгийн эрэг хүчтэй элэгдэлд орж нурсан байдаг (Зураг 2.1.4).

Зураг 2.1.4. Сэлэнгэ мөрөн

ага услагтай үед голын өргөн нь 100-150 м, гүн нь цүнхэл хэсэгтээ 4-5 м, гүехэн хэсэгтээ 0.5-1 м, зарим хэсэгтээ 0.5 м-ээс ч гүехэн болдог ба урсгалын хурд нь 1 м/с, салаалаагүй хэсэгтээ 2-2.5 м/с хүртэл хурдасдаг. Голын ёроол нь ихэвчлэн хайрга, эсхүл хайрга, элсний холимог байдаг. Эргийн өндөр 1-2 м.
Сэлэнгэ мөрөн нь 1,120 км2 талбай бүхий садраа (delta)-тай ба энд голын салаа, арал, хагшаас үүссэн байдаг (Зураг 2.1.5).

Зураг 2.1.5. Сэлэнгэ мөрний садраа (delta)

Жил бүр Сэлэнгэ мөрнөөр 2.7 сая.тн хагшаас тээвэрлэгдэн ирж, садрааг өргөжүүлсээр байна [3, 4].
Энэ садрааны зах болон  Байгаль нуурын эр¬эг хоёр нь хоорондоо маш их ойрхон байгаа бөгөөд хоорондын зай нь өнөөгийн байдлаар хамгийн ойрдоо 26 км байна. Байгаль нуурын эргийг Сэлэнгийн хэсэг хамгийн уртаар хүрээлдэг ба Сэлэнгэ мөрний садраа, салаануудаас Байгаль нуурыг Сэлэнгэ мөрний садраанаас зүүн хойш орших Провалын булан, нуурын өмнө, баруун өмнө орших Сор Черкаловын булан тусгаарлаж байна.
Байр зүйн болон сансрын зурагт, мөн газар дээр нь янз бүрийн цаг хугацаанд хийсэн судалгааны материалуудад дүн шинжилгээ хийж үзэхэд Сэлэнгэ мөрний садраа нь асар ихээр өргөжиж байгаа нь нотлогдож байна.
Садрааны хамгийн их тэлэлт нь түүний зүүн хойд зүгт хаяа нийлэн орших Провал булангийн хэсэгт явагддаг бөгөөд тэр дундаа Лобановск голын голдиролын хэсэгт зарим үед жилдээ хэдэн арван метр тэлдэг байна. Сэлэнгэ мөрний садрааны баруун хэсэгт орших Сор Черкаловын булантай залгаа хэсэгт тэлэлтийн хурдац арай бага байдаг. Дунд болон Хойд Уст голын хооронд байдаг садрааны хойд хэсэгт тэлэлт харьцангуй тогтвортой байна [5].
Жид гол нь Хангар уулын өмнөд бэлээс эхтэй. Тус сав газрын эхэн хэсгийн үнэмлэхүй өндөр нь 1,500 м-ээс их. Гол эгц уулсын хоорондуур урсдаг (Зураг 2.1.6).

Зураг 2.1.6. Жид гол

гий хэсэгтээ 200-300% байдаг. Жид гол нь Сэлэнгэ мөрний 4 дэх том цутгал гол (Сэлэнгэ мөрний сав газрын нийт талбайн 12.5 %) бөгөөд Оросын хэсэгт Сэлэнгэ мөрний урсацыг 15-аас илүү хувиар нэмэгдүүлдэг [3, 4]. Тус голын сав газрын Монгол Улсад эзлэх талбай нь 4,920 км2 ба урсацын 25% (0.61 км3) нь эндээс цутган орж ирдэг. Голын урсацын дийлэнхийг хур борооны ус бүрдүүлдэг ба үерлэдэггүй бөгөөд өвлийн улиралд урсацын 6% нь газрын доорх усаар тэжээгддэг. Голын сав газрын эхэн болон баруун хойд хэсэг алаг цоог хөлддөг бол адаг хэсэг жил бүр хөлддөг. Жид голын зарим хэсэгт карст чулуулаг (усанд идэгдсэн шохойн чулуу) байх ба карст чулуулгын нөлөө голын усанд бараг анзаарагддаггүй.
Темник (Тэмнэг) гол нь Хамар давааны хойд бэлээс эх авдаг. Голын сав газар ихэвчлэн уулархаг, сав газрын доод хэсгээр тал хээрийн газар нутгийн тогтоцтой байдаг. Голын дундаж хэвгий 3.6% байдаг. Гол нь борооны усаар тэжээгддэг бөгөөд 5-9 саруудын хооронд үерлэдэг. Тэмнэг гол нь ОХУ-ын нутагт Сэлэнгэ мөрөнд цутгадаг ба түүний урсацын 7%-ийг бүрдүүлдэг. Өвлийн урсац 7%-тай байх ба 5 жилдээ 1 удаа бүрэн, бусад үед алаг цоог хөлддөг.
Цөх гол нь Сэлэнгэ мөрөнд цутгадаг томоохон гол юм. Сэлэнгэ мөрний сав газрын ус хурах талбайн 10%-ийг эзэлдэг ба Оросын талд 31%-ийг эзэлдэг. Монголын талд урсацын 25 орчим хувь (2.14 км3) нь бүрддэг. Голын дундаж хэвгий нь 1.65%, дунд хэсэгтээ 1.2%, адаг 0.58%, уулын налуу нь 200-300%. Голын дундаж урсацын 40% нь Оросын талд бүрдэж Сэлэнгэ мөрөнд цутгадаг. Цөх голын сав газрын эхэн, адаг хэсэгт хоёр талаас том, жижиг янз бүрийн гол, горхиуд цутгаж уг голын урсацыг бүрдүүлдэг. Голын жилийн урсацын дийлэнх нь хур борооны усаар тэжээгддэг ба тэжээгдлийн 20-иос илүүгүй хувийг хаврын хайлсан цасны ус эзэлдэг. Өвлийн урсац 6%-тай байх ба цутгал голуудынх нь урсац 2-3%-тай байдаг. Сав газрын эхэн хэсгийн голууд нь хөлддөггүй, хааяа хөлддөг голуудтай байх ба дунд хэсэгтээ алаг цоог хөлддөг, адаг хэсэгтээ жил бүр хөлддөг голуудтай байдаг. Сэлэнгэ мөрөнд цутгадаг голуудаас урсацаараа Тэмнэг голын дараа хоёрт ордог [3, 4, 6].

Зураг 2.1.7. Цөх (Чикой) гол

Хилок (Хилго) гол нь 1,300-1,800 м-ийн үнэмлэхүй өндөртэй цувраа уулс нурууд хооронд дундаж уулсын 500-800 м өндөрт сунасан хотгоруудын ёроолд тогтсон Шакшинск нуураас эхтэй. Сав газрын хөндийн хажуу бэлүүд нь уулын болон тайгын ургамлаар бүрхэгдсэн, хөндийн хэсэг нь бэлчээр, ой бүхий бэлчээрийн талбайтай. Голын дундаж хэвгий нь 0.52%. Энэ голын сав газар нь Сэлэнгэ мөрний сав газрын нутаг дэвсгэрийн 26%-ийг эзэлдэг ба Оросын талд Сэлэнгэ мөрний урсацын 19%-ийг бүрдүүлдэг. Голын жилийн урсацын дийлэнх нь хур борооны усаар тэжээгддэг ба тэжээгдлийн 20-иос илүүгүй хувийг хаврын хайлсан цасны ус эзэлдэг. Өвлийн урсац адаг хэсэгтээ 6%-тай байдаг. Хилго голын эхэн ба дунд хэсгээрээ урсац багатай үедээ хөлддөг. Хилго голын урсац нь Жид голоос 1.5 дахин бага, Жид болон Тэмнэг голын нийлбэр урсацаас 2 дахин бага байдаг байна.
Үд (Уда) гол нь Витимск тавцагийн баруун өмнөд хэсгийн 1,055 м-ийн өндрөөс эх авч, Сэлэнгэ мөрний адгаас 156 км-т Сэлэнгэ мөрөнд баруун талаас цутгадаг (Зураг 2.1.8).

Зураг 2.1.8 Үд гол Сэлэнгэ мөрөнд цутгаж буй нь (Google)

Голын урт 467 км, ус хурах талбай нь 34,800 км2, өндрийн уналт 583 м байдаг. Үд голын сав газрын эхэн хэсгийн дундаж үнэмлэхүй өндөр 900-1,100 м байна. Голын дундаж хэвгий 1.2%, адаг хэсгээрээ 0.7% байдаг. Тус голын сав газар нь Сэлэнгэ мөрний сав газар (Сэлэнгийн ус хурах талбайн 23% нь ОХУ-ын нутаг дэвсгэрт байдаг)-таа 3 дахь том сав газар бөгөөд цутгал голын хувьд дөрөв (13.4%)-т ордог. Сав газрын талбайд голын сүлжээ сайн тархалттай бөгөөд түүний дундаж нягтрал нь 0.39 км/км2. Голын сав газрын эхэн хэсэгт гадаргын талбай нь 1 км2-аас багагүй, олон тооны жижиг нууруудаас бүрдсэн өргөн уудам талбай бүхий намгархаг газар байдаг [4,7].
Урсацын модуль нь 2.0 л/с.км2, Сэлэнгэ мөрөнд цутгадаг бусад том 5 цутгал голтой харьцуулахад харьцангуй жижиг гол. Жилийн урсац гол төлөв хур борооны усаар тэжээгддэг ба хаврын улиралд хайлсан цасны ус урсацын 30%-ийг бүрдүүлдэг (Зураг 2.1.9). Бага ба дунд зэргийн услагтай жилд үер ажиглагддаггүй. Өвлийн урсац 10-12%. Сав газрын дунд, адаг хэсгийн баруун гар талаас цутгадаг голууд хөлддөггүй. Үд голын эхэн хэсгийн цутгал голууд болон голын дунд ба адаг хэсгийн зүүн гар талаас цутгадаг голууд нь хааяа хөлддөг [2].

Зураг 2.1.9. Улаан-Үд хотын дундуур урсаж буй Үд гол

Ерөө гол нь Xэнтий нурууны oй мoд иxтэй, нэлээд өндөрлөг xэсгээс эx aвдаг гол юм. Бага Хэнтий нуруунаас эх аван урсах Естий голд баруун гараас Чулуут, Итэмийн гол цутгадаг бөгөөд Итэмийн голоос нэлээд уруудан зүүн талаас Хацарт гол цутгаж түүнээс доош Хонгийн гол болон урсана. Хонгийн голд зүүн хойноос нь Шарлан гол нийлэх ба энэ хоёр голын бэлчрээс Ерөө гол эхлэдэг (Зураг 2.1.10) Энэ голын сав газрын нутаг дэвсгэр нь Сэлэнгэ (69.1%), Төв (23.8%), Хэнтий (7.0%), Дархан-Уул (0.1%) зэрэг 4 аймгийн 22,282.5 км2 талбайг хамардаг.

Зураг 2.1.10. Ерөө гол

Xaрaa гoлын эх нь Xэнтий нурууны бaруун урд хажуугийн сaлбaр уулсаас эх авах Бaянгoл болох ба энэ гол Сөгнөгөр голтой нийлж Хараа гол болдог (Зураг 2.1.11). Хараа голын сав газрын нутаг дэвсгэрт Төв (41.5%), Сэлэнгэ (36.6%), Дархан-Уул (17.2%) аймгууд болон нийслэл Улаанбаатар хотын зарим дүүргийн газар нутаг (4.8%) багтдаг ба сав газар нь 17,667.7 км2 талбайтай [8, 9].

Зураг 2.1.11. Хараа гол

Туул гол нь Хaн Xэнтий нурууны салбар уулс болох далайн түвшнээс дээш 2,000 м өндөрт өргөгдсөн Чисaaлaйн сaрьдaг, Шoрooтын дaвaaны өврөөс гaрax Нaмъяa, Нэргүй xэмээх xoёр гoлын уулзвaрaaс эx aвдаг. Энэ голын сав газрын нутаг дэвсгэрт Төв (59.2%), Булган (20.5%), Өвөрхангай (7.3%), Архангай (5.0%), Сэлэнгэ (1.7%) зэрэг 5 аймаг болон нийслэл Улаанбаатар хотын 7 дүүргийн газар нутаг (6.3%)-ийг багтаасан 50,074.0 км2 талбай хамрагдаж байна. Монгол Улсын нийслэл Улаанбаатар хот энэ сав газарт оршдог тул сав газрын дунд хэсэгтээ хүн ам, аж ахуйн ачаалал хамгийн ихтэй (Зураг 2.1.12) [8, 10].

Зураг 2.1.12. Улаанбаатар хотын дундуур урсаж буй

Орхон голд цутгадаг Туул, Хараа, Ерөө голуудын ус хурах талбайг хамруулан авч үзвэл энэ сав газрын ус хурах нийт тaлбaй нь 143,479.3 км2 буюу Сэлэнгийн сaв гaзрын 48.0% бoлнo. Мoнгoлын xaмгийн том Улaaнцутгaлангийн xүрxрээ Орхон гол дээр oршинo (Зураг 2.1.13).
Орхон голын сав газрын нутаг дэвсгэрт Архангай (38.2%), Булган (21.9%), Сэлэнгэ (18.5%), Өвөрхангай (15.9%), Төв (1.9%), Баянхонгор (1.6%), Орхон (1.6%), Дархан-Уул (0.4%) зэрэг 8 аймгийн газар нутгийг хамарсан 53,455.1 км2 талбай хамрагддаг [8, 11].

Зураг 2.1.13. Мoнгoлын xaмгийн том Улaaн-Цутгaлангийн xүрxрээ

Хануй гол нь Хангай нурууны Хан-Өндөр уулаас эх авч, зүүн хойшоо 421 км урсаад Сэлэнгэ мөрөнд цутгадаг. Энэ голын сав газрын нутаг дэвсгэрт Архангай (77.1%), Булган (22.8%), Хөвсгөл (0.1%) зэрэг 3 аймгийн газар нутгийг хамарсан 15,754.8 км2 талбайтай [8].
Чулуут гол нь Хангай нурууны Гурван-Ангархай уулын баруун хэсгийн араас эх авч, Даваатын гол нэртэйгээр урсаж байгаад хэд хэдэн гол горхиудыг нийлүүлэн авч Чулуут гол болон 415 км урсаж, Идэр голын баруун гар талд цутгана. Энэ голын сав газрын нутаг дэвсгэрт Архангай (95.7%), Хөвсгөл (3.8%), Баянхонгор (0.4%), Завхан (0.2%) зэрэг 4 аймгийн газар нутгийг хамарсан 20,078.0 км2 талбай хамрагддаг [8].
Идэр гол нь Xангaй нурууны бaруун xoйт xaжуу Oтгoнтэнгэр уул (Зураг 1.1.19)-ын aрaaс эx aвч, 465 км урсaxдaa Сумaн, Чулуут зэрэг тoм жижиг гoл, горхийг нийлүүлэн Сэлэнгэ мөрөнд цутгадаг. Энэ голын сав газрын нутаг дэвсгэр нь Завхан (65.0%), Хөвсгөл (32.1%), Архангай (2.9%)зэрэг 3 аймгийн газар нутгийг багтаасан 23,061.0 км2 талбайг хамардаг [8, 12].
Дэлгэрмөрөн нь Дархадын хотгорын баруун òàëä орших Улаан тайгын өврөөс эх авч, 445 км урсаад Идэр гoлтой нийлэх ба энэ бэлчрээс Сэлэнгэ мөрөн эхэлдэг. Энэ голын сав газрын нутаг дэвсгэрт Хөвсгөл (98.5%), Завхан (1.5%) гэсэн 2 аймгийн 23,324.0 км2 талбай хамрагддаг [8].
Эгийн гoл нь Xөвсгөл нуурaaс эx aвaх боловч Үүр гoлыг Эгийн гoлын эx хэмээн үзэх ба энэ бэлчрээс 200-аад км урсаад Сэлэнгэ мөрөнд цутгана. Хөвсгөл нуур-Эгийн голын сав газрын нутаг дэвсгэрт Хөвсгөл (79.0%), Завхан (21.0%) гэсэн 2 аймгийн 41,871.2 км2 талбай хамрагдана [8].
Нуурууд: Газрын гадаргын онцлог болон уур амьсгал, усны тэжээгдэл зэргээс хамааран Сэлэнгийн сав газарт нуурууд жигд бус тархсан байдаг. Олон тооны байгалийн усан сан бүхий газрууд нь уулс хоорондын хотгоруудад хуримтлагддаг. Сэлэнгэ мөрний сав газарт нийт 616 км2 усан толион талбай бүхий 5,549 нуур байдаг. Сав газрын нуурын нягтшилт 1%-иас бага. Усан толион талбай нь 0.5 км2-аас ихгүй жижиг нуур цөөрмүүд дийлэнх нь байх ба 1-10 км2 талбай бүхий нуур 17, 10 км2-аас их талбай бүхий нуур 4 байдаг.
Хамгийн том, цэнгэг устай Хөвсгөл нуур нь Монгол орны гадаргын цэвэр усны нөөц (380 км3)-ийн бараг 3/4 буюу 74.6%-ийг агуулдаг (Зураг 2.1.14) [9, 13].

Зураг 2.1.14. Котокель нуур

Хөвсгөл нуурын усны түвшин 1963 оноос хойш аажмаар 1 м-ээр дээшилсэн ба түвшин дээшлэлтийн шалтгаан нь одоогоор тодорхой бус байгаа боловч энэ нь мөнх цэвдэг хайлсан, хур бороо ихссэн, Эгийн голын ёроолын элсний хуримтлалаас үүдэн нуураас гадагш урсах урсац багассан, усны дулааны хэм буурсан, усан гадаргын ууршилт багассан зэрэгтэй холбоотой байж болох юм. Нуурын усны түвшинг 1979 болон 1995-1996 онуудад мэдэгдэхүйц их буурсан гэж тэмдэглэжээ. Үүнийг тухайн онуудад хур тунадас харьцангуй бага байсантай холбон үздэг байна (Хүснэгт 2.1.1).
Сэлэнгэ мөрний сав газрын томоохон нуурт Буриадын нутагт орших Галуут нуур орох ба түүний усан толион талбай нь 163 км2. Мөн томоохон нууруудад Хилго голын эхэнд байх Котокель (Зураг 2.1.15), Шакшинк (52.6 км2) ба Арахлей (58.5 км2) ордог [3, 4].

Зураг 2.1.15. Хөвсгөл нуур

Байгаль нуурын сав газрын Монгол орны хэсэгт орших нууруудын дүрс зүйн тодорхойлолтыг аймгуудаар хүснэгт 2.1.1-т үзүүлэв [8, 9].

с, намгархаг газар Сэлэнгэ мөрний сав газарт харьцангуй хязгаарлагдмал тархалттай байна. Тэдний ихэнх нь нуурын эрэг дагуух усархаг нуга, голын төгсгөлүүдээр байрладаг. Голын хөндий, хөндийн адаг ёроолоор хагд болон хөвд өвс хуурай газрынхаас илүү тархсан байдаг. Хамар даваа (Жид, Тэмнэг голын сав газар) хонхорын зарим хэсэгт цагаан хүлрийн хөвдөн намаг байдаг (Зураг 2.1.16)

Зураг 2.1.16. Хамар давааны нуга

Томоохон хэмжээний усархаг нуга бүхий намгархаг газрууд бараг бүх сав газруудад тааралдана. Намгархаг газрын нягтшил 1-5%-ийн хооронд хэлбэлздэг. Хилго голын сав газарт ус, намгархаг газар илүү олон (ус хурах нийт талбайн 10 орчим хувь) байдаг [5, 14].
Газрын доорх ус: Сав газар дахь газрын доорх усны химийн найрлага нь харилцан адилгүй байдаг бөгөөд геохимийн бүсээс хамаардаг. Сав газрын газрын доорх ус нь уулс хоорондын хөндий, тунамал чулуулаг завсар, хад чулууны ан цавд бүрэлдэн тогтсон байдаг. Гидрогеологийн массив нь атираат уулын чулуулгаас тогтсон байдаг ба чулуулаг нь гадаргуугаасаа дотогш хагарсан, түүнд ус тогтсон байдалтай байдаг. Ус солилцоо 100-150 м-ээс хэтрэхгүй зузаанд явагддаг. Газрын доорх усны солилцоо нь галт уулын хувирмал чулуулаг, тунамал, хувирмал чулуулгын холбоог үүсгэдэг карст карбонат чулуулаг, түүнчлэн тектоник хагарлын бүсэд идэвхтэй явагддаг. Газрын доорх ус нь газрын гадаргад гарч ирэхдээ халуун, хүйтэн байдлаар гарч ирдэг. Өндөрлөг уулын ан цавын ус нь цэнгэг (эрдэсжилт 0.03-0.05 г/л) байдаг. Байгаль нуурын сав газар (Баргажин, Дээд Ангар)-ын 2,000 м хүртэлх гүн дэх газрын доорх усны эрдэсжилт, түүний дотор гидрокарбонат-натри, кальцит натрийн хэмжээ 0.5-1 г/л-ээс хэтэрдэггүй (Зураг 2.1.17).
Газрын доорх усны гол тэжээл нь хөрсөөр нэвчин орох хур борооны болон хайлсан цасны ус байдаг. Газрын доорх усны нөөц, горимд мөнх цэвдэг ихээхэн нөлөө үзүүлдэг. Жилийн урин дулаан цагт нөөцөө нөхөхдөө оргилоосоо нэвчсэнээр хуримтлуулдаг. Газрын доорх усны нөөц нь дулааны улиралд нөхөн сэргээгддэг ба хүйтний улиралд газрын доорх усны түвшин буурдаг. Гэхдээ жилийн туршид хэлбэлзлийн далайц (амплитуд) нь 1.5-2 м-ээс хэтэрдэггүй.

Зураг 2.1.17. Байгаль нуурын сав газрын газрын доорх усны тархац [1]

Газрын доорх ус болон газрын доорх даралтат (артезийн) усны аль аль нь голын усаар тэжээгддэг. Газрын доорх усны урсгал (шилжилт) нь гадаргын ус бүрэлдэхэд чухал нөлөө үзүүлдэг. Газрын гадаргын гүн хагарал, голын сүлжээний нягт болон эгц налуу нь газрын доорх усны шилжилтийг нэмэгдүүлдэг (Хүснэгт 2.1.2).

Хүснэгт 2.1.2. Байгаль нуурын сав газрын Оросын хэсгийн газрын доорх усны нөөц

Газрын доорх усыг цар хүрээгээр нь ашиглах боломж сайн, ашиглах боломж дунд зэрэг, ашиглах боломж муу гэсэн гурван бүлэг болгон ангилж үзсэн.
Эхний бүлэгт 3-5 м3/с, түүнээс их, чухамдаа хязгааргүй их нөөцтэй, Байгалийн төрлийн уулс хоорондын газрын доорх усыг, дараагийн бүлэгт 1.0 м3/с нөөцтэй Транс Байгалийн төрлийн даралтат цэнгэг усыг, гурав дахь бүлэгт ашиглалтын баримжаат нөөц нь хязгаарлагдмал (5-10 м3/с) уулсын гүний ан цавын усыг хамруулдаг [3, 4].
Байгаль нуурын сав газрын хойд хэсгийн дунд зэргийн ихэнх голуудад эмчилгээний чанартай эрдэслэг усны бараг бүх төрөл (халуун, хүйтэн нүүрстөрөгчийн исэл, устөрөгчийн хүхэрлэг нэгдэл, радон, төмөрлөг) байдаг. Байгаль нуурын зүүн эрэг дээр орших Горячинск амралтын газарт дулааны азотын цахиурлаг усыг мэдрэлийн систем, арьс, бусад өвчнийг эмчлэхэд ашиглаж байна (Зураг 2.1.18).

Зураг 2.1.18. Горячинскийн халуун рашаан сувиллын газар

Баргажины хөндийд Гарга, Алла, Кучигэр зэрэг орон нутгийн түвшний амралт сувиллын газрууд байдаг. Өндөр хэмтэй халуун усыг дулаан, цахилгааны зориулалтаар ашиглах боломжтой. Мөн 40-70өС-тай усыг хүлэмжийн аж ахуй болон халуун усны зориулалтаар ашиглаж болдог. Халуун усны энэхүү шинж чанарыг захын мэдрэлийн систем, үе мөчний болон бусад өвчний эмчилгээнд ашиглахад таатай байдаг [3, 4].
Монгол орны хувьд унд, ахуй болон үйлдвэрлэлийн зориулалтаар ашиглаж байгаа усны гол эх үүсвэр бол газрын доорх ус юм. Хүн амын унд, ахуйн усны хэрэгцээний 95 орчим хувийг газрын доорх усаар хангадаг гэсэн тооцоо байдаг (Зураг 2.1.19).

Зураг 2.1.19. Бэлчээр дэх гар худаг

Баргажины хөндийд Гарга, Алла, Кучигэр зэрэг орон нутгийн түвшний амралт сувиллын газрууд байдаг. Өндөр хэмтэй халуун усыг дулаан, цахилгааны зориулалтаар ашиглах боломжтой. Мөн 40-700С-тай усыг хүлэмжийн аж ахуй болон халуун усны зориулалтаар ашиглаж болдог. Халуун усны энэхүү шинж чанарыг захын мэдрэлийн систем, үе мөчний болон бусад өвчний эмчилгээнд ашиглахад таатай байдаг [3, 4].
Монгол орны хувьд унд, ахуй болон үйлдвэрлэлийн зориулалтаар ашиглаж байгаа усны гол эх үүсвэр бол газрын доорх ус юм. Хүн амын унд, ахуйн усны хэрэгцээний 95 орчим хувийг газрын доорх усаар хангадаг гэсэн тооцоо байдаг (Зураг 2.1.19).
Сэлэнгэ голын сав газарт усалгаатай тариаланд гол төлөв гадаргын усыг ашиглаж байгаа ч сүүлийн жилүүдэд газрын доорх ус ашиглалт нэмэгдэх хандлагатай байна. Мөн уул уурхайн олборлолт (ил болон далд уурхай) явуулахдаа газрын доорх усны шавхалт хийж байна. Хот доторх үйлдвэрүүд нь ихэвчлэн төвлөрсөн ус хангамжийн сүлжээнээс эсвэл өөрсдийн гаргасан хувийн худгаас ус авч ашиглаж байна. Улаанбаатар хотын ус хангамжийн эх үүсвэрүүдийн газрын доорх усны түвшингийн улирлын чанартай бууралт нь газрын доорх усны ашиглалт нь нөхөн сэргээгдэх хэмжээнээс их байдагтай холбоотой юм.
“Монгол Улсын усны нөөцийн нэгдсэн менежментийн төлөвлөгөө” [8]-нд тусгаснаар Сэлэнгийн сав газарт газрын доорх усны нөхөн сэргээгддэг нөөц 8.1 км3/жил, ашиглалтын баримжаат нөөц 3.6 орчим км3/жил, ашиглалтын буюу ашиглах боломжит нөөцийг 316.7 сая.м3/жил гэж тооцоолсон байна. Гэхдээ энэхүү нөөцийн ерөнхий үнэлгээ нь тийм ч их нарийвчлал сайтай бус бөгөөд тойм маягийн тооцоо болно.
Монголын хэсгийн голуудын сав газар бүрийн газрын доорх усны нөөцийг гидрологийн мэдээ, геологийн тогтоц, нөхөн сэргээгдэх хэмжээ, тухайн бүс нутагт явуулсан хайгуул судалгаа (туршилтын өрөмдлөгийн мэдээг оролцуулан) зэрэгт үндэслэн тооцоол¬сон (Хүснэгт 2.1.2).

Хүснэгт 2.1.2. Байгаль нуурын сав газрын Монголын хэсэгт хамрагдах голын сав газруудын газрын доорх усны нөөц

Зураг 3.1.1. Хар болон өнгөт, ховор металлын нөөц, тэдгээрийн олборлолт [1]

Зураг 3.1.1-ийн тайлбар

харах

Байгаль нуурын ЭТБ нь экологийн онцгой хамгаалал­тын объект юм. Энэ нутаг дэвсгэрт эрдэс баялагийн 44 орд тэмдэглэгдсэн бөгөөд техникийн болон газрын ховор элементийн 16 орд, түгээмэл тархалттай ашигт малтмалын 29 орд бүртгэгдсэн байна. Сав газрын Эрхүүгийн хэсэгт шохойн чулууны үйлдвэр ажиллаж байна. Мөн энд олон тооны ордуудыг илрүүлсэн бөгөөд одоогоор ашиглаагүй байна. Олхоны районд кварц, Слюдянкад сиенит, лазурит, волластанитын орд тогтоогдсон. ЭТБ-д хамаарах Эрхүү мужийн Слюдянка, Эрхүү, Олхон районуудад техникийн, химийн түүхий эд, эрдэнийн чулуу зэрэг 29 орд тэмдэглэгдсэн бөгөөд үүнээс барилгын материалын 13 орд (6 нь ашиглагдаж байсан) байна. Үүнээс 2012 онд Перевалын ордоос 902 мян.тн гантиг, 311 мян.тн шохойн чулуу, Ангасолын ордоос 505.8 мян.тн хайрга олборложээ [3, 4].

Сав газрын Оросын хэсэгт эрчим хүчний томоохон эх үүсвэр нь нүүрс, газрын тос юм. Нүүрс ихэвчлэн Сэлэнгийн сав газарт байдаг. Байгаль нуурын газрын тос, байгалийн хий нь бүр XYII зуунд илэрсэн бөгөөд энэхүү орд нь Байгаль нуурын экологийн төвийн бүс дотор байдаг учраас олборлолт хийхийг хориглоод байгаа юм.

2012 онд Буриадын БНУ-д хүрэн нүүрсний 5, чулуун нүүрсний 2 ордод ашиглалт явуулсан байна (Зураг 3.1.2).

2012 онд “Баянзүрх” нүүрсний компани 932.1 мян.тн нүүрс гаргасан нь 2011 онтой харьцуулахад 146%-иар өссөн байна. “Угольный разрез” компани 1,200 мян.тн-ыг олборлосон нь 2011 оныхоос 2.6 дахин их юм. Харин “Буриад нүүрс” компани 2012 онд 255.6 мян.тн-ыг олборлосон нь 2011 оныхоос 105.8%, “Тугинскийн разрез” компани 12.5 сая.тн нүүрс олборлосон нь 2011 онтой харьцуулахад 120.3%-иар өссөн байна.

2012 онд шороон ордоос 1.35 тн алт олборлосон нь 2011 онтой харьцуулахад 11.7%, үндсэн ордоос 4.6 тн алт олборлосон нь өмнөх оныхоос 13.5%-иар бага юм. 2012 оны байдлаар “Бурятзолото” компани, “Артель старателей Западная” хоршоо нь алтны томоохон аж ахуйн нэгжид орж байлаа.

Закаменскийн районд гянтболдын 4 орд байдаг. Жидийн гянтболд, молибденийн уурхайн хувьд Жид голын баруун эрэгт орших Инкур, Колтосонскийн ордыг олборлож байна. Энэхүү үйлдвэр хаагдсаны дараа 1 км² бүхий талбайтай хаягдлын даланд гянтболдын гурван ислийн нөөц 21 тн үлдэхийг тогтоосон байна. 2010 оноос “Закаменск” компани энэхүү хүний үйл ажиллагаанаас буй болсон ордыг олборлож эхэлсэн бөгөөд ордын бааз дээр орчин үеийн хүдэр боловсруулах үйлдвэр, гянтболдын баяжмал боловсруулах гидрометаллургийн үйлдвэр байгуулсан байна [3].

Зураг 3.1.2. Түлш-эрчим хүчний нөөцийн орд, тэдгээрийн олборлолтын байдал [1]

Зураг 3.1.2-ийн тайлбар

Закаменскийн районд Мало-Оногорскийн молибденийн орд тэмдэглэгдсэн байна. ОХУ-ын бүртгэлд Зарчикинскийн молибденийн орд (Тарвагатайн район), Ермаковын флюорит-фенацит-бертрандитийн ордууд тэмдэглэгдсэн байна.

2012 онд Буриадын БНУ-д металл бус ашигт малтмалын 9 ордод олборлолт явуулж байсан бөгөөд Татарын ключ ордод 209.0 мян.тн шохойн чулуу, Тархбуканы орд (Заиграевын район)-оос 160 мян.тн доломит, Черамканы орд (Прибайкальскийн район)-оос 202.0 мян.тн кварцит, Тимулскийн орд (Иволгины район)-оос 35.0 мян.тн цементийн шавар, Ошурковын ордоос апатит олборлосон байна.

“Хиагда” компани Хиагдагийн ордоос туршилтын хэлбэрээр уран олборлож байгаа бөгөөд 2012 онд 331.7 тн уран олборлосон бөгөөд энэ нь 2011 оныхтой харьцуулахад 124.5% болж өссөн үзүүлэлт юм (2011 онд 266.4 тн) [11,12].

Зураг 3.1.2-ийн тайлбар

Буриадын БНУ-ын уул уурхайн секторын нийт бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэл 2012 онд 13.8тэрбум рубль бөгөөд энэ нь 2011 оныхоос 106.4%-ийн өсөлттэй байна. Озерийн холимог металлын орд, Зарчикнискийн молибденийн орд, Инкур, Колтосоны гянтболдын орд, Никольскийн битумжсэн нүүрсний орд, Хиагдын ураны ордуудын бааз дээр хүдэр боловсруулах үйлдвэр байгуулах, хөрөнгө оруулалт хийх төслийг холбогдох байгууллагууд хэрэгжүүлж байна.

Забайкальскийн хязгаарт үйл ажиллагаа явуулж байгаа өмчийн төрөл бүрийн хэлбэрийн үйлдвэр аж ахуйн газар, хамтарсан үйлдвэрийг доорх хүснэгтэд харуулав (Хүснэгт 3.1.1) [6,7].

Хүснэгт 3.1.1. Статистик бүртгэлээр аж ахуйн үйл ажиллагаа явуулж байгаа үйлдвэр, аж ахуйн газрууд (2013 оны 1 сарын 1-ний өдрийн байдлаар)

Красночикой, Петровск-Забайкальск, Улетовск, Хилок, Чит мужуудын үйлдвэр, уул уурхай, боловсруулах үйлдвэр, эрчим хүч үйлдвэрлэл, түгээлт, шатдаг хий, усны аж ахуйн газруудын нийт үйлдвэрлэлийн хэмжээ 26.2 тэрбум рубль бөгөөд эдгээрээс Петровск-Забайкальскийн район давамгайлах ба энэ нь 22.1 тэрбум рубль болж байсан.

2012 онд Хилокийн сав газарт (Петровск-Забайкальск, Хилок районууд) эрдэс баялагийг олборлох 10 лиценз, Цөх голын сав газарт 16 лиценз олгосон байна.

Петровск-Забайкальскийн район нь битум, хүрэн нүүрсний нөөцөөр баян юм. Тугнийн разрез, Обон-Шиврийн компаниуд 13 сая.тн битумжсэн нүүрс 2012 онд олборлосон бөгөөд Тугнийн разрез компани 260 мян.тн хүрэн нүүрс олборлосонбөгөөд энэ нь 2011 онтой харьцуулахад 121.4%-иар өссөн байна.

Красночикойн районд 14 жижиг алтны шороон ордууд оршдог бөгөөд Хикотой, Гутай, Тайга, Федотовка, Даури зэрэг компаниуд 200 кг алт олборлосон байна. Хилокийн районд оршдог металл бус ашигт малтмалын ордод Холины орд хамаардаг бөгөөд 0.6 тн цеолит, 380 мян.тн боржин гаргасан байна.

Зураг 3.1.3. Тэвшийн нурууны хүрэн нүүрсний ордын ил уурхай

Монгол Улсын эдийн засгийн тэргүүлэх салбар бол уул уурхайн үйлдвэр бөгөөд ДНБ-ний 22%, экспортын 94%, гадаадын хөрөнгө оруулалтын 85%-ийг эзэлдэг [9]. Ашигт малтмалын батлагдсан нөөц гэвэл нүүрс (Зураг 3.1.2, Зураг 3.1.3), шороон ордын алт, мөнгө, төмөр, молибден, хайлуур жонш, цайр, вольфрам, хар тугалга, цагаан тугалга, уран, ховор металл зэрэг юм.

Хангайн бүсэд 15 төрлийн ашигт малтмалын хайгуул хийсэн болон хэтийн төлөвийн үнэлгээ өгсөн ордууд оршдог байна Үүнд: алтны 46, фосфорын 22, алт, мөнгө, зэс, марганец, төмөр, хайлуур жоншны ордууд тогтоогдсон байна.

2013 оны байдлаар хөдөлмөрийн насны хүн амын 4.6% буюу 50.3 мянган хүн уул уурхайн үйлдвэрт ажиллаж байна. Түүнээс гадна 40 мянган хүн хууль бусаар нүүрс, алт, гянт болд, элс-хайрга, элс гөлтгөнө олборлож байна. Хууль бусаар ашигт малтмал олборлогчдын 90% нь алтны хаягдсан ордууд дээр ажиллаж байгаа бөгөөд тэдгээрийг “нинжа “гэж нэрлэдэг. Хууль бусаар алт олборлох үйл ажилагааг Сэлэнгэ мөрний сав газарт орших Төв аймгийн Заамар, Булган аймгийн Бүрэгхангай, Архангай аймгийн Цэнхэр сумуудад явуулж байна. Хууль бус алт олборлолт нь хүрээлэн буй орчинд сөрөг нөлөө үзүүлдэг тул сүүлийн жилүүдэд энэ үйл ажиллагаагаар хөндөгдсөн газруудыг нөхөн сэргээж байна.

1992-2005 онуудад Монгол Улсын Засгийн газар алт олборлолтыг дэмжихэд чиглэсэн “Алт” хөтөлбөрийг хэрэгжүүлсэн бөгөөд алт олборлолт 1992 онд 773.6 кг байсан бол 2005 онд 21,900 кг болон өсч, олборлолт 28.3 дахин нэмэгдсэн байна (Зураг 3.1.4).

Сэлэнгийн сав газарт багтах Сэлэнгэ аймгийн Мандал сумын нутагт орших Бороогийн алтны орд (1982-1990 онуудад Монгол-Зүүн Германы хамтарсан геологийн экспедиц уг ордыг нарийвчлан судалж, ордын геологийн нөөцийг 42.56 тн-оор тогтоосон)-ын талбайд 2004 оны 3 дугаар сард жилдээ 1.8 сая.тн (хоногт 5,000 тн) хүдэр боловсруулах хүчин чадалтай боловсруулах үйлдвэрийг ашиглалтад оруулж, 2003-2012 онуудын хооронд 1,628,000 унц буюу 46.15 тн алт олборложээ.

Зураг 3.1.4. Алт олборлолт (Төв аймгийн Заамар сум)

Бороогийн алтны ордыг 2007 оноос эхлэн Канадын “Сентерра гоулд” компани эзэмшиж байгаа бөгөөд 2009 оноос хойш алтны исэлдсэн хүдрийн нөөц эрс буурсаны улмаас 2010 оны 11 дүгээр сард ил уурхайн олборлолтын ажил зогсонги байдалд орж, улмаар ядуу агуулгатай хүдэрээ нуруулдан уусгах технологиор боловсруулж байгаад одоогоор түр зогсолтын байдалд ороод байна. Цаашид энэ ордын алтны нөөц дууссан тул стратегийн ач холбогдолтой ордоос хасагдах магадлалтай байна. Энэ боловсруулах үйлдвэрийг ашиглан “Сентерра гоулд” компани нь Бороогийн алтны ордоос 35 км зайд, Сэлэнгэ аймгийн Мандал сумын нутагт орших Гацууртын алтны орд /2010 оны 12 ду­гаар сард тус ордын бодитой нөөцийн хэмжээг 1.5 сая.унц, боломжтой нөөцийн хэмжээг 491,000 унц, баттай нөөцийн хэмжээг 426,000 унц гэж тогтоосон/-ыг 2027 он хүртэл эзэмших тусгай зөвшөөрлийг аваад байгаа бөгөөд одоо­гоор ашиглаж эхлээгүй байна. Гацууртын ор­дын исэлдсэн болон сульфидын хүдрийг Бороогийн үйлдэрт боловсруулах, сульфидын хүд­рийг биологийн аргаар исэлдүүлэх цехийг Бороо­гийн үйлдвэрт нэмж барихаар төлөвлөж байна.

Сэлэнгийн сав газарт Булган аймгийн Сайхан сумын нутагт орших Эрээн, Дархан-Уул аймгийн Шарын гол сумын нутагт орших Шарын гол, Сэлэнгэ аймгийн Түшиг сумын нутагт орших Улаан-Овоо, Хөвсгөл аймгийн Бүрэнтогтох сумын нутагт орших Нүүрстэй, Улаанбаатар хотын Налайх дүүргийн нутагт орших Налайх зэрэг том, жижиг нүүрсний ордуудад нүүрс олборлож байна.

Мөн Архангай аймгийн Төвшрүүлэх сумын нутагт орших Төмөр толгой /”Бэрэн” ХХК эзэмшдэг/, Дархан-Уул аймгийн Хонгор сумын нутагт орших Төмөр толгой /”Дарханы төмөрлөгийн үйлдвэр” УҮГ эзэмшдэг/, Сэлэнгэ аймгийн Ерөө сумын нутагт орших Баянгол /”Болдтөмөр ерөө гол” ХХК эзэмшдэг/, Хуст-Уул /”Дарханы төмөрлөгийн үйлдвэр” УҮГ эзэмшдэг/, Хүдэр сумын нутагт орших Төмөртэй /”Дарханы төмөрлөгийн үйлдвэр” УҮГ эзэмшдэг/ зэрэг ордуудад төмрийн хүдэр олборлох, баяжуулах үйл ажиллагаа явуулж байна. Эдгээр төмрийн хүдрийн үндсэн эрдэс нь скарн магнетит бөгөөд хүдэр дэх төмрийн агуулгыг 51.2-55.8, хүхрийн агуулгыг 0.1-3.8% гэж тогтоожээ.

Зураг 3.1.5. Уулын баяжуулах Эрдэнэт үйлдвэр

Төв аймгийн Алтанбулаг сум болон хил залгаа Улаанбаатар хотын Хан-Уул дүүрэг, мөн Дархан-Уул аймгийн Дархан сум, Сэлэнгэ аймгийн Сайхан сумын нутагт олон аж ахуйн нэгжүүд Туул, Орхон, Хараа голын татамд барилгын материал /элс, хайрга, дайрга, гөлтгөнө, шохой г.м/ олборлож байгаа нь байгаль экологид ихээхэн сөрөг нөлөө үзүүлэхүйц үйл ажиллагаа явуулж байна.

Монгол Улсад аж үйлдвэрийг цогцолбор байдлаар төлөвлөж, ашигт малтмалын түүхий эдийг олборлон анхан, дунд, гүн боловсруулалт хийх замаар дотооддоо нэмүү өртгийг шингээсэн эцсийн бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэх чадвартай, байгаль орчинд хор хөнөөл багатай, орчин үеийн дэвшилтэт технологи бүхий хүнд үйлдвэрүүдийг барьж байгуулахыг зорьж байна.

Хар ба өнгөт төмөрлөгийн үйлдвэрт одоогоор 1994 онд ашиглалтад орсон Дарханы төмөрлөгийн үйлдвэр болон 1978 онд ашиглалтад орсон уулын баяжуулах “Эрдэнэт”-ийн зэс, молибдений үйлдвэрүүдийг багтааж байна.Дарханы төмөрлөгийн үйлдвэр Төмөртэйн уурхайд хуурай соронзон баяжуулах үйлдвэр байгуулах, Төмөртолгойд хуурай аргаар баяжуулах шинэ шугам барихаас гадна өөрийн үйлдвэр дээрээ нойтон аргаар баяжуулах үйлдвэр, гангийн үйлдвэрийн өргөтгөл зэргийг барихаар төлөвлөжээ.

Уулын баяжуулах “Эрдэнэт” үйлдвэр нь 1978 оноос үйл ажиллагаа явуулж эхэлсэн Монгол-Оросын хамтарсан үйлдвэр (Монголын тал 51%, ОХУ-ын тал 49%-ийг эзэмшдэг) бөгөөд тус үйлдвэр нь жилд 25 сая.тн хүдэр боловсруулж, 530.0 орчим мян.тн зэсийн баяжмал, 3.0 орчим мян.тн молибдений баяжмал үйлдвэрлэдэг Зураг 3.2.6) [2]. .

Тус үйлдвэрийн ашиглаж буй Эрдэнэтийн овоо ордын хүдрийн нөөц нь 1,060,367 сая.тн, зэсийн нөөц нь 4.632 сая.тн бөгөөд 125,414 тн молибденийн нөөцтэй. Тус үйлдвэрийн ашиглах нөөцийг нь сүүлийн жилүүдэд хайгуулын үр дүнд нь 3 сая.тн зэс, 55 мян.тн молибденээр нэмэгдүүлсэн байна.

1997 оноос эхлэн “Эрдмин” ХХК нь Эрдэнэт үйлдвэрийн хаягдал хүдрийн овоолгын тодорхой хэсгийг ашиглан катодын зэс, улмаар зэсийн хавтан, цахилгааны зэс утас зэрэг эцсийн бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэж эхэлсэн ба цаашид энэ технологио улам боловсронгуй болгож цахилгааны кабель үйлдвэрлэх зорилт тавин ажиллаж байна.

Зураг 3.1.6. Эрдэнэтийн овооны ил уурхай