В административном отношении трансграничный бассейн оз. Байкала расположен на территории двух государств – Российской Федерации и Монголии (рис. 1.2.1).

Открыть в полном размере

Рис. 1.2.1  Административное деление бассейна озера Байкал.

Общая площадь бассейна озера Байкал составляет 576,5 тыс. км². Соответственно, в пределах РФ находится 44,6 % площади водосбора, на территории Монголии – 55,4 % [20]. При этом, на участке РФ частично находятся территории четырёх субъектов Сибирского федерального округа РФ, на участке Монголии – территории 12 аймаков.

По административно-территориальному делению юго-восточная часть бассейна оз. Байкала относится к Забайкальскому краю, центральная часть и северные районы – к Республике Бурятия, западная часть – к Иркутской области. Со стороны Иркутской области на территории располагаются прибрежная часть Ольхонского района с самым крупным островом на Байкале и прибрежные территории Иркутского (севернее р. Ангары) и Слюдянского районов. С северо-восточной стороны оз. Байкала в бассейн входят районы Республики Бурятия: Северо-Байкальский, Баргузинский, Курумканский районы, западная часть Муйского района и Прибайкальский район. Большая часть территории входит в Центральную экологическую зону БПТ. В центральную часть бассейна оз. Байкала в Республике Бурятия входит 15 муниципальных образований: г. Улан-Удэ, Бичурский, Джидинский, Заиграевский, Иволгинский, Кабанский, Кижингинский, Кяхтинский, Мухоршибирский, Селенгинский, Тарбагатайский, Хоринский, Закаменский районы, части Еравнинского и Тункинского районов. Западная часть бассейна оз. Байкала представлена Забайкальским краем и включает 5 административных районов: Красночикойский, Петровск-Забайкальский, Хилокский, часть Читинского и Улётовского, расположенных в притоках рек Хилок и Чикой (табл. 1.2.1).

Таблица 1.2.1 Административные единицы бассейна оз. Байкала

Открыть в полном размере

Российская территория бассейна входит в Байкальскую природную территорию (БПТ), разделённую на три экологические зоны [5,6]. Центральная экологическая зона (ЦЭЗ) покрывает акваторию и побережье озера. Буферная экологическая зона (БЭЗ) совпадает с российской частью бассейна озера. Экологическая зона атмосферного влияния (ЭЗАВ) занимает восточную часть Иркутской области, примыкающую к западной границе бассейна (рис. 1.2.2).

Открыть в полном размере

Рис. 1.2.2 Бассейны главных рек бассейна озера Байкал.

Трансграничный бассейн оз. Байкал расположен на границе Северной и Центральной Азии между 46º 28′ и 56º 42′ параллелями с юга на север и между 96º 52′ и 113º 50′ меридианами с запада на восток. Наибольшая протяженность бассейна в направлении с юго-запада на северо-восток составляет 1470 км, с запада на восток – 962 км, наименьшая протяжённость с запада на восток – 193 км. Бассейн озера Байкал граничит: на севере – с бассейном р. Лена; на востоке – с Витимским плоскогорьем; на юго-востоке – с бассейном р. Амур, граница проходит по Яблоновому хребту и совпадает с Мировым водоразделом, который делит поверхностные воды Северного Ледовитого и Тихого океанов, затем проходит по хр. Хэнтэй.

На юге бассейн ограничен областью внутреннего стока Северной Монголии, юго-западная граница проходит по хр. Хангай (Мировой водораздел). На западе граничит с верховьями бассейнов рек Енисей и Лена. Здесь водораздельная линия проходит по государственной границе и Хангарульскому хребту, пересекает отроги хр. Хамар-Дабан и вдоль побережья оз. Байкал подходит к истоку р. Ангары, затем продолжается по Приморскому и Байкальскому хребтам (рис.1.1.1).

Открыть в полном размере

Рис. 1.1.1 Физико-географическое положение бассейна озера Байкал

Территория бассейна оз. Байкал значительно приподнята над уровнем моря и имеет преимущественно среднегорный рельеф. Самой низкой отметкой является уровень оз. Байкал – 456 м (Балтийская система высот), самой высокой – пик Мунку-Сардык (3491 м). Поверхность представляет собой древнюю складчатую область и характеризуется мощными горными хребтами и обширными, глубокими и иногда почти замкнутыми межгорными котловинами. Она сложена древними кристаллическими породами, которые лишь в отдельных районах (преимущественно в тектонических впадинах) прикрыты сравнительно небольшой (до 0,5-2 км) толщей мезозойских и кайнозойских отложений. На формирование рельефа и режим поверхностных и подземных вод значительное влияние оказывает региональная тектоника. Основным геоморфологическим элементом бассейна является рифтовый разлом, включающий Северную, Центральную и Южную котловины, заполненные водой и образующие единую Байкальскую впадину (рис. 1.1.2). Она окружена горными хребтами, имеет серповидную форму и вытянута с юго-запада на северо-восток. Длина озера составляет 636 км, а ширина колеблется от 25 до 80 км. Средняя глубина озера равна 758 м, наибольшая – 1637 м.

Рис. 1.1.2. Рельеф Байкальской впадины

Равнинные поверхности на территории бассейна встречаются лишь в тектонических впадинах и долинах крупных рек, которые подразделяются на два основных типа: внутригорные (впадины байкальского типа) и межгорные (впадины забайкальского типа) [1]. Впадины байкальского типа (Байкальская, Верхнеангарская, Баргузинская, Хубсугульская) образовались в результате изгибовых деформаций земной коры, имеют относительно большие размеры и отличаются значительной глубиной. Северные и северо-западные борта их обычно круче южных и юго-восточных. Впадины заполнены кайнозойскими отложениями, накопление которых происходило в условиях непрерывного прогибания днищ. В связи с этим реки, протекающие по ним, имеют хорошо развитые широкие поймы. Наиболее значительной является впадина, занятая оз. Байкалом, а также Верхнеангарская и Баргузинская.

Впадины забайкальского типа имеют преимущественно тектоническое и эрозионно-аккумулятивное происхождение и их число составляет более 50 (Гусиноозёрская, Усть-Селенгинская, Тугнуй-Сухаринская, Иволгино-Удинская и др.). Их окружают плосковерхие хребты, у подножия которых часто лежат сглаженные холмисто-увалистые предгорные возвышенности, разделенные участками пролювиальных равнин. В предгорных полосах впадин встречаются изолированные возвышенности, низкие конические холмы и небольшие горные массивы. В некоторых впадинах бассейна р. Селенги на супесчаных и песчаных участках развивается густая сеть оврагов и широко распространен эоловый рельеф (дюны, котловины выдувания) (рис. 1.1.3).

Рис. 1.1.3  Элементы эолового рельефа в Иволгино-Удинской впадине – овраги и котловины выдувания

Средние и высокие террасы во впадинах забайкальского типа отсутствуют, низкие террасы сложены галечником и супесчаным материалом, а террасовидные ступени, подрезанные реками, субаэральные дельты притоков и подгорные шлейфы сложены обычно песчаным и супесчаным материалом.

К забайкальским впадинам отнесены крупные пресные озера (третье по величине в бассейне оз. Гусиное (рис. 1.1.4) в центре Гусиноозерской впадины), а также основные реки территории.

Рис. 1.1.4 Озеро Гусиное

Особое место занимает Усть-Селенгинская впадина, находящаяся в тектоническом прогибе, углубленном в юго-восточный берег Байкальского рифта (рис. 1.1.5), и здесь характерны активные неотектонические процессы. Впадина заполнена мощной толщей рыхлых отложений, подземные воды которых гидравлически связаны с водными массами Байкала до глубины 200-250 м.

Рис. 1.1.5  Усть-Селенгинская впадина

По схеме физико-географического районирования ИГ СО РАН северная часть бассейна оз. Байкала расположена на территории Байкало-Джугджурской горнотаёжной области, средняя часть – на территории Южно-Сибирской горной области, южная часть – на территории Северо-Монгольской полупустынно-степной области [2]. Рельеф поверхности территории бассейна представлен главными геоморфологическими структурами:

1. Байкало-Становое нагорье;

2. Селенгинское среднегорье;

3. Орхоно-Селенгинское среднегорье

4. Хэнтэй-Чикойское нагорье;

5. Прихубсугульское нагорье;

6. Хангайское нагорье.

Байкало-Становое нагорье включает наиболее высоко поднятые и сильно расчлененные в результате неотектонических движений краевые части Сибирской платформы. Высоты хребтов достигают 2000 – 2500 м, а отметки днищ впадин составляют 456 – 600 м. В пределах нагорья имеются следы значительного горно-долинного оледенения с ледниковыми формами рельефа и большим количеством озер (рис. 1.1.6).

Рис. 1.1.6 Байкало-Становое нагорье (космический снимок Landsat)

С запада Байкальскую впадину окаймляет Приморский хребет (высота 1100 - 1700 м), который не имеет четко выраженного водораздела, для него характерны мягко очерченные, иногда плоские вершины с неглубоко врезанными долинами. Северо-восточнее расположен сильно расчлененный Байкальский хребет, высота которого достигает 2000 – 2500 м. К северу расширяясь до 80-100 км, он переходит в возвышенность Унгдар. От этой возвышенности в северо-восточном направлении вдоль правого берега р. Верхняя Ангара отходит Верхнеангарский хребет (свыше 2000 м) (рис. 1.1.7) [3].

Рис. 1.1.7  Верхнеангарский хребет

На востоке параллельно северной котловине Байкальской впадины простираются Баргузинский и Икатский хребты, между которыми расположена Баргузинская впадина. Баргузинский хребет – самый высокий в пределах рассматриваемого нагорья (высота отдельных вершин достигает 2500 – 2840 м). Отличительной его чертой является ярко выраженная асимметрия: юго-восточные склоны круто обрываются в сторону Баргузинской котловины, а северо-западные сравнительно полого спускаются к оз. Байкалу (рис. 1.1.8).

Рис. 1.1.8  Отроги Баргузинского хребта

Баргузинская котловина имеет протяженность около 200 км, а наибольшая ширина ее составляет 25 – 35 км. Дно котловины характеризуется равнинным рельефом (высота 470-600 м), вдоль подножий хребтов узкой полосой прослеживается предгорная наклонная терраса.

Южная часть нагорья может быть отнесена к зоне специфической забайкальской сосново-лиственничной (реже березовой) горной лесостепи. Северная часть нагорья является типичной горной тайгой.

Вся территория относится к зоне распространения многолетней мерзлоты. Южная часть принадлежат к зоне островной мерзлоты, северная (особенно межгорные котловины) – к зоне мерзлоты с мощностью до 120 м. Для нагорья характерна большая тектоническая активность и высокая сейсмичность.

Селенгинское среднегорье представляет собой гигантское понижение между хребтами Хамар-Дабан, Улан-Бургасы и Хэнтэй-Чикойским нагорьем и ограничено водоразделом бассейна р. Селенги (рис. 1.1.9) [1]. Пенепленизированный хр. Хамар-Дабан имеет общее направление с юго-запада на северо-восток и представляет относительно ровное плато с высотами до 1500 м. Выделяются массивные округлые вершины, превышающие 2700 м над уровнем моря. К югу расположен среднегорный хр. Малый Хамар-Дабан. Высота его не превышает 1700-1800 м, он сильно расчленен многочисленными притоками р. Джиды. Джидинский хребет на западе продолжается до долины р. Селенги и представляет собой средневысотные горы с максимальной высотой 1612 м над уровнем моря.

Рис. 1.1.9  Селенгинское среднегорье (космический снимок Landsat)

Для рельефа характерно множество открытых, замкнутых и полузамкнутых впадин забайкальского типа, чередующихся с довольно однообразными по высоте (1300-1800 м) обширными плосковершинными хребтами. Межгорные понижения забайкальского типа сравнительно неглубоки, они протягиваются в том же направлении, что и хребты. Днища понижений лежат на высотах 550-700 м в западной и центральной частях, и на 700-850 м – в восточной части. Амплитуда колебаний высот достигает 500-900 м. Впадины имеют сравнительно небольшие размеры, но их общая площадь довольно велика (рис. 1.1.10).

Рис. 1.1.10 Тугнуй-Сухаринская впадина

Поскольку межгорные понижения с запада защищены Хамар-Дабаном, а с востока – Хэнтэй-Чикойским нагорьем и открыты к югу, они бедны осадками, снежный покров маломощен, а в наиболее сухих районах образуется не каждый год.

Подгорные конусы выноса рек, занимающие большую часть днищ котловин, в западной части среднегорья имеют степной и сухостепной облик, а в восточной – лесостепной. Широко распространены сухие, преимущественно мелкодерновинные степи на каштановых почвах, несколько менее широко – злаковые и злаково-разнотравные степи на выщелоченных черноземах. Степной пояс находится на высотах до 900-1000 м, лесостепной – от 900-1000 до 1200 м. Нижними звеньями вертикальной поясности является лесостепь дельты Селенги.

На днищах и склонах понижений широко распространены сухие сосновые боры. Значительные по площади приречные луговые равнины пойм и низких террас, а также лугово-болотные равнины характеризуются проявлениями засоления грунтов. Склоны хребтов, обращенные к югу, обычно покрыты сосновыми и сосново-лиственничными южнотаежными лесами, среди которых встречаются лугово-степные лужайки – «убуры». Северные склоны заняты лиственничной тайгой; в верхних частях склонов (на высотах порядка 1400-1600 м) встречаются лиственнично-кедровая и кедровая тайга. Селенгинское среднегорье является наиболее освоенным районом бассейна оз. Байкала.

Орхоно-Селенгинское среднегорье (Орхоно-Селенгинские эрозионные горы)  занимает переходную область межсводового понижения, рас­положенную между Хангайским и Хэнтэй-Чикойским нагорьями [4]. Территориально это понижение совпа­дает с сильно расчлененными здесь бассейнами рек Селенга и Орхон. Общая протяженность Орхоно-Селенгинских гор с запада на восток состав­ляет примерно 1000 км, а ширина – 300 – 350 км. Эта обширная полуразмы­тая горная область на большей части своей территории состоит из орографи­чески разрозненных, разновысотных, но преимущественно низких гор и мелкосопочников. Здесь преобладают невысокие и узкие выровненные останцовые хребты и горные гряды, разделенные широкими межхребтовыми впадинами  и  речными долинами (рис. 1.1.11).

Рис. 1.1.11 Орхоно-Селенгинское среднегорье (космический снимок Landsat)

В среднем высота Орхоно-Селенгинских эрозионных гор составляет 1500-2000 м, а  максимальная достигает 2132 м (хр. Хантай), отметки днищ впадин и долин колеблются в  пределах 800 – 1200 м. На общем фоне невысо­ких, сильно разрушенных и раздробленных  останцовых гор резко возвы­шаются наиболее крупные хребты Хантай, Булган-Хан, Бурин-Нуру и Бурэлийн-Нуру, все высотою до 1600 – 2000 м. Они занимают крайнюю севе­ро-восточную среднегорную часть Орхоно-Селенгинских гор, прилегающих к хр. Хэнтэю и   имеющих обычно общее с ним северо-восточное простирание, такое же направление имеет здесь и Селенга. Другая часть Орхоно-Селенгинских гор, тяготеющая к Хангайскому нагорью, по высоте значительно ниже, и пред­ставляет собой сильно расчлененные низкогорные массивы, кряжи и мелкосопочники (рис. 1.1.12).

Рис. 1.1.12 Гора Хайрхан, исток реки Орхон

Хэнтэй-Чикойское нагорье находится на российско-монгольской границе, большей частью в северо-восточной Монголии, хребты и межгорные впадины здесь не имеют значительного протяжения [4]. Хэнтэй-Чикойское нагорье – это типичное не­высокое, сильно размытое и сглаженное в большей своей части, сводообразное мелкоблоковое нагорье, с характерным гольцовым рельефом в верхушке сво­да (рис. 1.1.13).

Рис. 1.1.13 Хэнтэй-Чикойское нагорье (космический снимок Landsat)

Здесь от­сутствует четко выраженный единый орографический стержень, вместо него имеется гольцовая группа, играющая роль главного орографического узла. Последний занимает наиболее приподнятую центральную часть нагорья, рас­положенную в верховьях рек Онон, Тола, Иро, Керулен и Менза. Гольцы и хребты, обычно массивные, имеют округлые или уплощенные вершины, а склоны их, кру­тые, асимметричные, покрыты каменными россыпями (рис. 1.1.14).

Рис. 1.1.14  Хребет Хэнтэй

Интересно построена речная сеть нагорья. Несмотря на то, что реки, берущие начало в гольцах, текут в его пределах в разные стороны, но ни одна из них не выходит за их пределы на юг, в бессточный центральноазиатский бассейн. Все они стекают либо в бассейн Северного Ледовитого, либо в бассейн Тихого океанов. При этом некоторые из них, образуют у границ с бессточным бассейном резкие характерные пово­роты и петли (Тола, Керулен). Мировой водораздел в Хэнтэе не всег­да совпадает с наибольшими высотами рельефа, иногда он уступает по высоте местным водоразделам, образуя извилистую линию.

На нагорье господствует горная тайга. Нижние части хребтов заняты лиственничниками с подлеском из рододендрона даурского. На высотах, превышающих 1200-1300 м, лиственничники сменяются кедрово-лиственничными лесами (бадановыми и рододендроновыми). Чисто кедровые леса встречаются очень редко, преимущественно у верхней границы горной тайги и во влажных местах. На высотах 1700-1800 м появляются предгольцовое редколесье и гольцы. В верховьях р. Чикой имеются участки, в формировании рельефа которых принимали участие ледники. Сейчас в наиболее высоких частях можно встретить лишь снежники. На нагорье встречается многолетняя мерзлота островного типа.

Прихубсугульское нагорье является конечным юго-западным звеном в системе Байкальского рифта, заканчи­вающегося без дальнейшего видимого продолжения [4]. Нагорье глубоко внед­ряется в горные системы Тувы и Восточного Саяна, образуя сложный структур­ный  и орографический узел, связывающий их отроги с отрогами Хангая (рис. 1.1.15).

Рис. 1.1.15 Прихубсугульское нагорье (космический снимок Landsat)

Прихубсугульское нагорье представлено рядом крупных горных хребтов и расположенных между ними депрессий, занятых долиной р. Урээ-Гол, впадиной оз. Хубсугула и Дархадской котловиной. Положение этих впадин и хребтов строго определено субмеридиональными разломами, секущи­ми поперёк простирания субширотные структуры Хангайского нагорья. Орографическим центром нагорья служит оз. Хубсугул (рис. 1.1.16).

Рис. 1.1.16 Озеро Хубсугул

Севернее озера тянется пограничный с Россией крупный хребет Мунку-Сардык, вершины его покрыты вечными снегами и небольшими современными ледниками. Вдоль западного берега оз. Хубсугула поднимаются мощные и труднодоступные хребты Баян-Ула (3002 м) и Хардыл-Сардык (3189 м), являющиеся здесь границей бассейна. Прихубсугульское рифтовое нагорье единственная на территории Монголии горная область, имеющая хорошо выраженный альпийский рельеф (рис. 1.1.17).

Рис. 1.1.17  Пик Мунку-Сардык

Склоны хребтов, обращенные к оз. Хубсугулу (хр. Баян-Ула) и к Дархадской котлови­не (хр. Хардыл-Сардык), образуют высокие отвесные каменные уступы, с относительными превышениями над оз. Хубсугулом до 500 – 1000 м. Южная часть нагорья имеет среднегорный рельеф, характеризующийся округлыми или плоскими вершинами водоразделов, срав­нительно пологими, плавными склонами и широкими долинами.

Хангайское нагорье занимает южную часть бассейна, образуя своеобразные внутренние горы Монголии. На западе склоны его обрываются к равнинам Котловины   Больших Озер, а на юге и юго-востоке соответственно к Доли­не Озер и к Центральному  Гобийскому пенеплену (рис. 1.1.18) [4]. Границы нагорья на этих отрезках четкие, резкие, обусловлены  глубинными разломами – Дзабханским и Баянхонгорским. Переход к равнинам отмечен либо уступами, либо хребтами низкогорных и мелкосопочных отрогов, глубоко проникающих в их пределы.

Рис. 1.1.18 Хангайское нагорье (космический снимок Landsat)

Орографическим стержнем нагорья служит его главный водо­раздельный хребет, который тянется в северо-западном направлении на 700 км и совпадает с Мировым водоразделом. Максимальной высоты он достига­ет на западе, где расположены самые  мощные горные узлы, с хорошо сохранившимся древним ледниковым рельефом. Крупнейший из них – горный массив Отгон-Хайрхан-Нуру. Его вершина Отгон-Тэнгэр – 4008 м, покрытая вечными снегами – высочайшая гора Хангая (рис. 1.1.19).

Рис. 1.1.19 Гора Отгон-Тэнгэр, исток реки Идэр

Северный склон Хангая образует обширные предгорья, глубоко расчлененные густой, разветвленной речной сетью. Вместе с размытыми и пенепленизированными  отрогами главного хребта здесь широко распространены многочисленные замкну­тые озёрные котловины, с обычно маленькими, реже крупными водоемами, придающими всей этой пересеченной, сглаженной местности характер озёрного плоскогорья и озёрного пенеплена. В широтном направ­лении его пересекают крупные асиммет­ричные хребты Тарбагатай и Болнай, испытавшие значительные новейшие поднятия.

Өмнөд хэсэг нь Монгол Улсын хойд хэсгийн гадагш урсацгүй газар нутгаар зааглагдаж баруун урд хил нь Хангайн нуруугаар хязгаарлагддаг (энд мөн дэлхийн усны хагалбар байдаг).
Баруун хэсгээрээ Енисей болон Лена голын дээд урсгалтай хиллэдэг. Энэ хэсэгт усны хагалбарын хил нь улсын хил болон Хангарын нуруутай давхцах бөгөөд Хамар давааг өнгөрч Байгаль нуурын эрэг дагуу Ангар мөрний урсацад хүрч, Примор болон Байгаль нуруудыг даган сунасан байдаг (Зураг 1.1.1).

Зураг 1.1.1. Байгаль нуурын физик газарзүйн байрлал

Байгаль нуурын орчмын газар нутаг нь далайн түвшнээс дээш нэлээд өндөрт орших ба уулархаг шинж чанартай. Байгаль нуурын газар нутгийн хамгийн бага өндөршилт нь 456 м (өндрийн Балтийн систем) ба хамгийн өндөр цэг нь Мөнх Сарьдаг (3,491 м) болно. Тус нутгийн газрын гадарга нь эртний атираашилттай томоохон уул нурууд, өргөн уудам болн гүн гүнзгий хотгорууд, зарим тохиолдолд уулс хоорондын хөндийнүүдээс бүрдэнэ. Эдгээр нь зарим хэсэгтээ (ихэнх нь тектоникийн хагарлын хотгор) Мезозой болон Кайнозойкийн үлдэгдлээс бүрдсэн харьцангуй жижиг (0.5-2 км хүртэлх) давхраагаар хучигдсан эртний талстат чулуулгаас тогтоно. Бүс нутгийн тектоник бүтцийн өөрчлөлт нь гадаргын болон газрын доорх усны горимд ихээхэн нөлөө үзүүлдэг. Сав газрын үндсэн элемент болох хотгор газар ба хойт, төв, өмнөд хөндий нь усаар дүүргэгдэн Байгаль нуурын хөндийг бий болгодог (Зураг 1.1.2). Энэ нь уул, нуруудаар хүрээлэгдсэн ба баруун өмнөөс зүүн хойд зүгийг чиглэн хавирган сар хэлбэртэй сунаж тогтсон байдаг. Нуурын урт нь 636 км, өргөн нь 25-80 км-т хэлбэлздэг. Байгаль нуурын усны дундаж гүн нь 758 м, хамгийн гүнзгий хэсэгтээ 1,637 м байдаг.

Зураг 1.1.2. Байгаль нуурын хөндийн байдал

Сав газрын нутаг дэвсгэрийн тэгш гадаргуу нь уулс дотоодын (Байгаль нуурын хотгорын төрлийн) болон уулс хоорондын (Транс Байгалийн хотгорын төрлийн) гэсэн хоёр үндсэн төрөлд хуваагдах ба эдгээр нь тектоник хагарлын хотгорт болон томоохон голын хөндийнүүдэд илэрдэг [1]. Байгаль нуурын хотгорын төрөл нь (Байгаль, Дээд Ангар, Баргажин, Хөвсгөл) дэлхийн газрын гадаргын муруй хэлбэрийн деформацийн үед бий болсон ба харьцангуй гүнзгий, том хэмжээтэй байдаг. Нуурын хойд болон баруун хойд талын уулсын бэл нь голдуу эгц байдаг. Нууруудын хөндий нь Кайнозойн үлдэгдэл давхаргаас бүрдсэн байдаг. Тиймээс Байгаль нуурын сав газрын гол, мөрний сүлжээ нь хэлбэр сайтай, үерийн татам нь өргөн байдаг. Тэдгээрээс Байгаль нуурт хамгийн ач холбогдолтой нь Дээд Ангар болон Баргажингийн хотгор болно.
Транс Байгалийн хотгорууд нь гол төлөв тектоник хагарал болон элэгдлийн тунамалаас гаралтай бөгөөд (Галуут нуур, Зүүн сэлэнгэ, Тугнуй-Сухаринск, Иволгин-Үд зэрэг) 50 гаруй төрлийн хотгор байдаг. Эдгээр нь өндөрлөг уулсаар хүрээлэгдсэн ба уулсын доод бэл хэсгээрээ пролювын давхарга бүхий хөндийнүүд, намхан дов толгодтой. Хөндийн эргэн тойрны салбар уулс нь конус хэлбэрийн толгод, жижиг уулсаас бүрддэг. Сэлэнгийн сав газрын зарим хэсэгт салхины нөлөө (дипляци)-гөөр элэгдсэн элсэрхэг толгод, гуу жалга элбэг байдаг (Зураг 1.1.3).

Зураг 1.1.3. Иволгин-Үдийн салхины элэгдлээс үүдсэн гуу жалга бүхий газрууд

Транс Байгалийн хотгорт өндөрлөг газар байдаггүй ба нам дор газар нь цутгал голуудаар хуваагдан, хайрга, элсэрхэг хөрстэй, уулсын бэл нь элс, элсэрхэг хөрстэй байдаг.
Транс Байгалийн хотгорт цэнгэг устай, том нуур болох Галуут нуур оршдог. Галуут нуур нь Байгаль нуурын сав газар дахь 3 дахь томоохон нуур юм (Зураг 1.1.4).

Зураг 1.1.4. Галуут нуур (Гусиноозерск)

Онцгой ач холбогдол бүхий Зүүн сэлэнгийн хотгор нь Байгаль нуурын хотгорын зүүн өмнөд эрэг рүү түрсэн тектоник хагарлын хэсэгт байрладаг (Зураг 1.1.5). Энэ нь идэвхтэй неотектоник процессын шинж чанартай. Хотгор нь их хэмжээний сул чулуулагаар дүүргэгдсэн байх ба газрын доорх ус нь 200-250 м хүртэл гүнтэй, Байгаль нуурын устай гидравлик холбоотой байдаг.

Зураг 1.1.5. Зүүн сэлэнгэ (Ust-Selenginsk)-ийн хотгор

ОШУА СС-ын Газар зүйн хүрээлэн (Зүүн Сибирийн өмнөх хэсгийн ландшафт, 1977)-гийн газарзүйн бүсчлэлийн схемээр авч үзвэл Байгаль нуурын сав газрын хойд хэсэг нь Зөгзөр уулын тайгын бүс, дунд хэсэг нь зүүн Сибирийн уулархаг газар, өмнөд хэсэг нь Монголын цөлөрхөг болон тал хээрийн бүсэд тус тус хамаарч байна

2]. Сав газрын нутаг дэвсгэр нь дараах геоморфологийн тогтоцоос бүрддэг:
1. Байгаль-Становойгийн өндөрлөг газар,
2. Сэлэнгийн дундаж уулс,
3. Орхон-Сэлэнгийн дундаж уулс,
4. Хэнтий-Цөх (Чикой)-ийн өндөрлөг газар,
5. Хөвсгөл нуурын өндөрлөг газар,
6. Хангайн өндөрлөг газар.
Байгаль-Становойгийн өндөрлөг газар нь неотектоник шилжилтийн үр дүнд ихээхэн ялгарсан нэлээд өндөрт орших Сибирийн хавтгайн хэсэгтэй нэгддэг. Хөндийн доод хэсгийн өндөршилтийн түвшин нь 456-600 м байхад зарим уул нуруудын өндөр нь 2,000-2,500 м байдаг. Өндөрлөг газрууд нь мөстлөгийн уулын хөндий, цэвдэг болон олон тооны нууруудтай (Зураг 1.1.6).

Зураг 1.1.6. Байгаль-Становойгийн өндөрлөг газар (Ландсатын сансрын зураг)

Байгаль нуурын хөндийн баруун хэсгээр Приморийн уул нурууд (өндөр нь 1,100-1,700 м-ын хооронд хэлбэлзэнэ) хүрээлэх ба энд усны хагалбар байхгүй бөгөөд харин мохоо хэлбэрийн эсвэл нүцгэн дов толгод, элэгдсэн хөндийнүүд бай¬даг.  Зүүн хойд хэсэгт Байгаль нуу¬рын нурууд нь 2,000-2,500 м-ийн өндөрт нэлээд хэсэгчлэгдсэн байдалтай оршдог. Хойд хэсэгтээ өргөн нь 80-100 км хүрдэг ба Унгдарын өндөрлөг газарт улам өргөсдөг байна. Энэ өндөрлөг газраас эхлэн Дээд Ангарийн уул нурууд зүүн хойд чиглэл рүү сунаж тогтсон байдаг (2,000 м-ээс дээш) (Зураг 1.1.7) [3].

Зураг 1.1.7. Дээд Ангарын нурууд

Байгаль нуурын зүүн хэсэгт хотгорын хойд хэсэгтэй параллелиар Баргажин болон Якутын уул нурууд үргэлжлэх ба энэ хоёрын хооронд Баргажингийн хөндий оршдог. Баргажингийн нуруу нь тус бүс нутгийн өндөрлөг газруудаас хамгийн өндөр нь юм (Зарим уулсын оргилын өндөр нь 2,500-2,840 м хүрнэ). Өвөрмөц онцлог нь тэгш бус хэмтэйгээр хурц илэрсэн бөгөөд зүүн өмнөд хэсэг нь Баргажин хотгорт хүрч огцом төгсөж, баруун хойд хэсэг нь Байгаль нуурын зүгт аажмаар ууссан байдаг (Зураг 1.1.8).

Зураг 1.1.8. Баргажингийн нуруу

Баргажингийн хөндий нь 200 орчим км урттай, хамгийн ихдээ 25-35 км-ийн өргөнтэй. Хотгорын ёроол хэсэг нь тал газрын шинжтэй (470-600 м-ийн өндөршилттэй) ба нуруудын бэлд товцог дэнж байдаг.
Газар нутгийн бүх хэсэг нь мөнх цэвдгийн нутаг дэвс¬гэрт хамаарна. Хотгорын өмнөд хэсэг нь тусгаарлагдмал мөнх цэвдэг бүсэд хамаарахын зэрэгцээ хойд хэсэг (ялангуяа уул хоорондын сав газарт)-гийн өндөрлөг газар нь тектоник үйл явцийн ихсэлт болон идэвхтэй газар хөдлөлтөөр тодорхойлогддог ба мөстлөгийн өргөн нь 120 м юм.
Сэлэнгийн дундаж уул нурууд нь Хамар даваа, Улаан бургас болон Хэнтий-Цөх нуруудын хоорондох асар том газар нутгийг хамрах ба Сэлэнгийн сав газрын усны хагалбараар хүрээлэгдсэн (Зураг 1.1.9) [1].

Зураг 1.1.9. Сэлэнгийн дундаж өндөртөй уулс (Ландсатын сансрын зураглал)

Хамар даваа нь далайн түвшнээс дээш 1500 м-ын өндөрт баруун өмнөөс зүүн хойд руу чиглэсэн харьцангуй тэгш өндөрлөг газар юм. Илүү чухал элемент нь далайн түвшнээс 2,700 м-ээс дээш өндөрт орших их хэмжээний дугуй хэлбэртэй орой нь юм. Өмнөд хэсэгт 1,700-1,800 м-ээс доош өндөртэй дундаж уулын Бага Хамар даваа оршдог ба Жид голын олон цутгал голуудаар хуваагдсан байдаг. Жидийн нурууд нь хамгийн ихдээ далайн түвшнээс дээш 1612 м-ийн өндөртэй дундаж зэргийн уулсаас бүрддэг ба хамгийн холдоо Сэлэнгэ голын мөрний хөндий хүртэл сунаж тогтсон.
Нутаг дэвсгэрийн хүрээнд Транс Байгалийн төрлийн нээлттэй, алслагдсан болон хагас алслагдсан хотгоруудын хэмжээг нэгтгэх ба өргөн уудам тэгш оройтой уул нурууд өндөрийн их ялгаагүй 1300-1800 м-ийн хооронд хэлбэлзэнэ.
Транс Байгалийн төрлийн уулс хоорондын хөндий нь харьцангуй нам бөгөөд уул нуруудтай адил чиглэлд сунаж тогтсон байдаг. Хөндийн доод хэсэг нь 550-700 м орчим, баруун ба төв хэсэг болон зүүн хэсэг нь 700-850 м байна. Нуруудын өндрийн хэлбэлзэл нь 500-900 м байдаг. Хотгорууд нь хэмжээний хувьд харьцангуй бага боловч нийт талбай нь том юм (Зураг 1.1.10).

Зураг 1.1.10. Тугнуй-Сухаринскийн хотгор

Уулс хоорондын хотгор нь баруун хэсгээрээ Хамар даваагаар, зүүн хэсгээрээ Хэнтий-Цөхийн нуруудаар хүрээлэгдсэн бол өмнө хэсэг нь нээлттэй байдаг бөгөөд хур тунадас бага унадаг, цасны зузаан нь ч маш нимгэн байдгаас байнга хуурай байдаг бүс юм.
Урсацын хэмжээ бага, ихэвчлэн мараалаг урсгалгүй хэсэг, карбонатлаг нуур ажиглагддаг. Зарим газраа урсгал усгүй байх нь талбайн усалгаа, мал сүргийг услахад бэрхшээлтэй байдаг. Уулын хажуугийн делювий-пролювийн хурдас, голын туугдсын хошуу зэрэг нь хотгорын ёроолын хэсгийг дүүргэх бөгөөд энд баруун хэсэгт нь дундад уулс, хээрийн болон хагас хээрийн төрхтэй байдаг бол зүүн хэсэгт ойи хээрийн төлөв давамгайлдаг.
Хуурай ихэвчлэн бага дарагдмал хүрэн хөрсөн дээр үүссэн хээр тал, арай багаар залаа болон янз бүрийн хээрийн залаалаг өвс бүхий исэлдсэн хар шороон хөрстэй хээр багаар ажиглагдана. Хотгор хоорондын уулст ихэвчлэн нам уулын хяр, хаяа нийлсэн уулс болон салбарласан атираанууд нэгдсэн байдаг ба энэ нь босоо бүсчлэлд тохирсон мэт харагдана.
Уулс хоорондын намхан хэсэгт өндөр биш уулс үргэлжлэх бөгөөд тэдгээрийн өргөгдсөн хэсэг, нуруудаар босоо бүсчлэл ажиглагдана. Хээрийн бүс 900-1,000 м, ойт хээрийн бүс 900-аас 1,000 м хүртэл, заримдаа 1,200 м хүрнэ. Босоо бүсчлэлийн доод хэсэг нь Сэлэнгийн цутгалын ойт хээр юм.
Хотгорын ёроол болон бэл хэсгээр хуурай нарсан ойтой. Хэмжээгээр нь авч үзвэл голын нугын хөндий, дэнжүүд болон давсархаг шинж чанартай нуга намгийн хөндий зохилсон байдаг. Уулс хоорондын хотгорын хажуу бэл нь ихэвчлэн Транс Байгалийн уулын нарс, шинэсэн ой, тал хээрийн өргөн бүстэй байдаг.
Нуруудын урд буюу өвөр бэл нь голчлон нугын хээр талыг багтаасан нарс, нарс-шинэснээс бүрдсэн өмнөд тайгын ойгоор бүрхэгдсэн байдаг. Хойд энгэрт нь шинэсэн тайга үрждэг ба дээд хэсгээр нь (1,400-1,600 м өндөрт өргөгдсөн) шинэс, хуш, хушин тайга зонхилсон байдаг. Эдгээр ойн хөрс нь өндөр шигүү ургасан өвсөөр бүрхэгдсэн байдаг. Энд эртний мөстлөгийн ямар ч шинж тэмдэг байхгүй. Нүцгэн уулс нь хэсэгхэн газарт л байдаг. Сэлэнгийн дундаж уулс нь Байгаль нуурын сав газрын эдийн засгийн хамгийн ач холбогдолтой бүс юм.
Орхон-Сэлэнгийн дундаж уулс (Орхон-Сэлэнгэ мөрний элэгдэл уул) нь Хангай, Хэнтий-Цөхийн уулсын хооронд байрлах хотгорын шилжилтийн хэсэгт байдаг [4]. Газар нутгийн хувьд энэ хотгор нь Сэлэнгэ, Орхон голын сав газрын ихээхэн ялгарсан хэсэгт оршдог. Баруунаас зүүн тийш, Орхон-Сэлэнгийн уулсын нийт урт нь 1,000 км, өргөн нь 300-350 км байдаг. Энэ өргөн уудам газар нутгийн ихэнх хэсэгчлэгдсэн бөгөөд тэгш бус өндөртэй нам уулс зонхилдог. Энэ газар нутагт уулс хоорондын өргөн хотгор болон голын хөндийгөөр тусгаарлагдсан намхан нарийн, хэт хавтгай гүвээ, толгод зонхилж байна (Зураг 1.1.11).

Зураг 1.1.11. Орхон-Сэлэнгийн дундаж уулс (Ландсат сансрын зураг)

Орхон-Сэлэнгийн уулсын дундаж өндөр нь 1500-2000 м бөгөөд тэдний хамгийн их өндөр нь 2,132 м (Хангай нуруу) ба хотгорын нам хэсэг болон хөндийн өндөршилт нь 800-1,200 м-т хүрдэг. 1,600-2,000 м хүртэл өндөрт бага ба их хэмжээгээр өртсөн уулархаг газар нутаг Хантай, Булган хан, Бүрэн нуруу болон Бүрээлийн нуруудад давамгайлж байна. Тэдгээрт Орхон-Сэлэнгийн уул нуруудын зүүн хойд хэсэг болон мөн ижил зүүн хойд зүгт зэргэлдээ орших Хэнтийн нурууд хамаардаг. Орхон-Сэлэнгийн уулсын бусад хэсэг Хангай нуруу хүртэл харьцангуй бага өндөршилттэй бөгөөд намхан дов толгод, гүвээ, уулсаас бүрддэг (Зураг 1.1.12).

Зураг 1.1.12. Орхон голын эх Суварга хайрхан уул

Хэнтий-Цөхийн өндөрлөг газар нь Монгол-Оросын хил дээр орших ба Монгол орны зүүн хойд хэсгийн ихэнх газар нутгийг эзэлсэн нурууд болон хотгорууд нь төдийлөн урт бус байдаг байна [4]. Хэнтий-Цөхийн өндөрлөг газарт намхан ба хүнхэр хэлбэртэй уулс оршдог ба гулдан хөндийн оройн хэсэг нь үржил шимгүй байдаг байна (Зураг 1.1.13).

Зураг 1.1.13 Хэнтий-Чикойн өндөрлөг газар (Ландсат сансрын зураг)

Энд уул зүйн нэгдсэн бүтэц тодорхой илрэх¬гүй бөгөөд үүний оронд хавцгайн бүлэглэл нь уул зүйн зангилааны үүрэг гүйцэтгэнэ.
Хамгийн өндөрлөг төвийн хэсэг нь Онон, Туул, Ерөө, Хэрлэн болон Меньзя голын урсац бүрэлдэх эх нь болдог. Нүцгэн уулсын атираа нь ихэвчлэн асар өргөн хүрээтэй байдаг бөгөөд дугуй хэлбэртэй, хавтгай оройтой, хажуу хэсэг нь дугуй хэлбэртэй, тэгш бус, чулуугаар бүрхэгдсэн байдаг (Зураг 1.1.14).

Зураг 1.1.14. Хэнтийн уул нурууд

Өндөрлөг газрын голын сүлжээ нь онцгой анхаарал татдаг. Уулнаас эхтэй голууд нь өөр өөр чиглэлд урсдаг боловч аль нь ч хүрээнээсээ гарч өмнө зүгт урсдаггүй ба өмнөд хэсэг нь Төв Азийн гадагш урсгалгүй сав газар юм. Бүх голууд нь Хойт мөсөн далай, эсвэл Номхон далайн ай савд цутгадаг. Үүнээс гадна гадагш урсгалгүй сав газрын хил орчмын зарим голууд нь огцом эсвэл битүү гогцоо хэлбэрийн өвөрмөц шинж чанартай (Туул, Хэрлэн гол). Хэнтий нуруун дахь дэлхийн усны хагалбарын хэсэг нь хамгийн их өндөршилтэйд тооцогдохгүй ба бүс нутгийн ус хагалбарын дараа орох нугачаа бүхий шугамыг үүсгэдэг.
Энэ газар нутагт уулын тайга зонхилдог. Толгодын доод хэсэгт Цээнийн ягаан цэцэг (Rhododendron dauricum)-ийн бут бүхий шинэсэн ойтой. 1,200-1,300 м-ээс дээших өндөрт шинэсэн ой нь хуш болон навчит ойгоор бүрхэгдсэн байна. Цэвэр хушин ой ховор байдаг ба дийлэнх нь уулархаг тайга болон чийглэг газар байдаг. 1,700-1,800 м өндөрт сийрэг ой, үржил шимгүй уулс харагддаг. Цөх голын эхэн хэсэгт хэсэг хэсэг мөсөн голууд байдаг. Хамгийн өндөрлөг газраа мөнх цастай байдаг. Энэ газарт тасалданги цэвдгүүд байдаг.
Хөвсгөл нуурын өндөрлөг газар нь Байгаль нуурын системд баруун өмнөд хэсгийн гол зангилааг бий болгодог ба төгсгөлийг нь нүдээр харах боломжгүй юм [4]. Энэ нь Тува болон Зүүн Саяны уулархаг систем рүү гүн нэвтрэн орох ба нарийн төвөгтэй бүтэц болон уул зүйн (orographic) зангилааг бий болгож эдгээрийн замыг Хангайн салаатай холбодог (Зураг 1.1.15).

Зураг 1.1.15. Хөвсгөл нуурын өндөрлөг газар (Ландсатын сансрын зураг)

Хөвсгөлийн өндөрлөг нь Үүр голын хөндий, Хөвсгөл нуурын хотгор болон Дархадын хотгорыг эзэлсэн уул нурууд болон уул хоорондын хотгоруудаас бүрддэг. Хотгоруудын байршил нь Хангай нурууны уулс бий болох уртраг, өргөрөгийн нөхцөлөөр нягт зохицуулагдсан. Энэ газар нутгийн уул зүйн төв нь Хөвсгөл нуур юм (Зураг 1.1.16).

Зураг 1.1.16. Хөвсгөл нуур

Нуурын хойд хэсэг нь Мөнх Сарьдагийн нуруудын хэсгээр үргэлжлэх ба Мөнх Сарьдагийн орой нь байнгын мөнх цас, мөсөн голоор хучигдсан байдаг. Нуурын баруун эрэг дагуух Баян-Уул (3,002 м) болон Хорьдол Сарьдаг (3,189 м) нь асар том бөгөөд нэвтрэхэд хүндрэлтэй ба энд сав газрын хил оршдог гэж үздэг. Ихэнх хэсэгтээ 2,000 м-ийн өндөртэй байдаг ба харьцангуй өндөр нь 500 м хүртэл байдаг. Хөвсгөл нуурын зүүн хэсэг нь галт уулын хавтгайгаар эзлэгдсэн мөн адил 2,000 м-ын өндөртэй. Хөвсгөл нуур, түүний эргэн тойрны уулс нуруудыг Монголын Альпийн нуруу гэж хэлэх тохиолдол байдаг (Зураг 1.1.17).

Зураг 1.1.17. Мөнх Сарьдагийн оргил

Хангай өндөрлөг газар нь сав газрын өмнөд хэсэгт байрлах ба Монголын эх газрын өвөрмөц уулсыг бүрдүүлдэг. Баруун хэсэгтээ налуу нь Их нууруудын хотгорт хүрч зогсох ба өмнөд болон зүүн өмнөд хэсгээрээ Нууруудын хөндий болон Төв Говийн хэсэг хүрнэ (Зураг 1.1.18)

Зураг 1.1.18. Хангайн уулс (Ландсатын сансрын зураг)

[4]. Уулархаг газрын хил нь Завхан, Баянхонгорын гүн хагарлаар тодорхой ялгарсан байдаг. Хөндийн шилжилт нь ямар нэг тавцангаар тодорхойлогдсон байдаг ба нам уулын бэл болон элсэн манхан нь тэдгээрийн хүрээнд гүнзгий нэвтэрсэн байдаг.
Уул зүйн гол тулгуур нь усан хагалбарыг үүсгэдэг нурууд бөгөөд эдгээр нь баруун хойш чиглэлтэй 700 м үргэлжлэх ба Дэлхийн усны хагалбартай давхцдаг.
Баруун талд нь хамгийн их өндөрт, эртний цэвдэгийн маш сайн хадгалж үлдсэн хамгийн хүчирхэг уулсын сүлжээ оршдог. Тэдний хамгийн том нь Отгон хайрхан нуруудын салбар бүлэг уулс юм. Хангай нурууны хамгийн өндөр ноён оргил нь мөнх цаст Отгон тэнгэр уул (4,008 м) юм (Зураг 1.1.19).
Хангайн нурууны хойт хажуу нь шигүү сайтар хэрчигдсэн голын сүлжээ бүхий томоохон талбайг үүсгэдэг. Үндсэн нурууд нь угаагдаж, элэгдэлд орсон байдаг бөгөөд энд олон тооны хоорондоо тусгаарлагдсан нууруудын хотгор өргөн дэлгэр тархах ба тэдгээр нь ихэвчлэн бага устай буюу ховроор томоохон устай байх нь нуурын тэгш өндөрлөг буюу нуурын элдэгдлийн хавтгайн дүр зургийг үүсгэсэн байдаг. Өргөрөгийн чиглэлд тэгш бус хэмтэй Тарвагатай болон Булнайн нурууд сүүлийн залуу өргөгдөлд өртсөн байна.

Зураг 1.1.19. Идэр голын эх Отгон тэнгэр уул