Бүс нутгийн цаг уур, газар зүйн онцлог, эх газрын байршил, агаарын температур нам, өвлийн улиралд хур тунадас бага, салхины антициклон давтамж зэрэг нь агаар мандлын өөрөө цэвэрших чадварыг ихээхэн багасгаж байгаа юм (Зураг 4.1.2).

Зураг 4.1.1. Агаар мандлын агаарын байдал [3]

Энэхүү үзүүлэлт нь бохирдлын задрах хурдыг харуулах хэмжигдэхүүн бөгөөд энэ нь ОХУ-ын Европын хэсгийн үзүүлэлтээс 2-3 дахин бага юм. Инверсийн температур өндөр, салхины хүч бага зэрэг нь хавсарч жилийн тэн хагас нь хасах температуртай, агаарын эргэлтийн давтамж доогуур зэрэг сөрөг үзүүлэлтүүд нь хот болон үйлдвэрийн төвүүдэд агаарын бохирдлын түвшин өндөр байх нөхцөлийг бүрдүүлж байна. Энэ байдал нь бүс нутгийн хэмжээнд бохирдлын ялгарлын эх үүсвэрээр дамжин агаар бохирдож байна (80-100 км түүнээс хол зайд).

Агаарын бохирдлын үнэлгээний түвшин, тэдгээрийн хандлагыг Холбооны агентлагийн “Эрхүүгийн ус, цаг уур, байгаль орчны хяналтын төв”-ийн, мөн “Буриадын ус цаг уур, байгаль орчны хяналтын төв”-ийн байнгын ажиглалтаар хийж байна. Агаарын бохирдлын үзүүлэлт нь агаарын бохирдлын давтамж, голлох бодис, бензопирин, нүүрсхүчлийн дан исэл, азотын давхар исэл, хүхрийн хоёрдогч исэл, формалдегид, мөн онцгой бохирдуулагч азотын сульфид, метил меркаптан, хүхэрт ус төрөгч, хлорин зэрэг ордог (Зураг 4.1.3 ба 4.1.4).

2013 онд Байгаль нуурын байгалийн хамгаалалтын бүс нутагт агаарын чанарын өөрчлөлт 2012 онтой харьцуулахад онцын өөрчлөлт гараагүй байна [2]. Агааарын бохирдлын түвшин Байгаль нуурын экологийн төвийн бүсийн болон байгалийн нутаг дэвсгэрийн суурин газрууд болох Байкальск, Слюдянка, Култук, Листвянка зэрэгт бага хэвээр ажиглагдлаа. Харин Экологийн буфер бүсийн нутаг дэвсгэрт орших Улаан-Үд хот, Сэлэнгэ тосгон зэрэгт өндөр зэрэгтэй гарсан байна ( 2012 онд Сэлэнгэ тосгонд “маш өндөр”, Улаан-Үд хотод “өндөр” гарсан байна).

Зураг 4.1.2 Агаар мандлын өөрөө цэвэрших нөхцөл [3]

Зураг 4.1.3. 2007-2013 онуудад ОХУ-ын субъектуудын агаар мандал дахь бохирдуулагч бодисын хаягдлын үзүүлэлт

Зураг 4.1.4. 2013 оны ОХУ-ын субъектуудын агаар мандал дахь бохирдуулагч бодисын харьцаа

Байгаль нуурын сав газрын Эрхүүгийн хэсэгт агаарын бохирдлын хяналтыг Байкальск-Слюдянка-Култук-Лист­винка гэсэн маршрутын дагуух 4 сүлжээгээр гүйцэтгэж байна. 2012 онд Байкальскийн агаарын бохирдлын түвшин доогуур байсан ба өмнөх жилийн түвшинд байсан байна (API=1). Бензопириний жилийн дундаж түвшин зөвшөөрөгдөх дээд агууламж (ЗДА)-ийн дээд түвшнээс 1.6 дахин их байв (2011 онд дээд агууламжаас 1.6 дахин их байсан). Бензопириний сарын дундаж агууламж (ДА) 3.0 байсан (2010 онд 3.0-ийг давж байсан байна).

Хүхрийн устөрөгчийн агууламж 1 удаа өндөр гарсан бөгөөд ДА 1.3 (2011 онд ДА 1.1) байв. Мөн нүүрстөрөгчийн давхар исэл 1 удаа ДА 3.0 гарсан ба (2011 онд ДА 3.0 байв). Мөн метил меркаптан 1 удаа өндөр тэмдэглэгдсэн бөгөөд ЗДА-аас өндөр гараагүй байна.

Слюдянка, Листвинка, Кулдук зэрэг районуудад агаарын бохирдол доогуур бөгөөд өмнөх жилүүдийхтэй ижил түвшинд байв. Үндсэн бохирдуулагчдын жилийн ДА Слюдянкад 1.2 дахин, Кулдукт 1.3 дахин, бүхэлдээ азотын давхар ислийн жилийн ДА нь ЗДА-аас 1.2 дахин их байв.

Култук, Слюдянкад агаарын үндсэн бохирдуулагч 1 удаа өндөр тэмдэглэгдсэн бөгөөд ЗДА-аас 2.8 ба 3.4 дахин их байв. Листвинкэд азотын давхар ислийн агуулга 1 удаа өндөр тэмдэглэгдсэн бөгөөд ЗДА-аас 3.8 дахин их гарсан байна. Эдийн засгийн төв бүсэд нүүрстөрөгчийн дутуу исэл нэг удаа өндөр тэмдэглэгдсэн ба гэхдээ ЗДА-аас даваагүй байна. Листвинкэд 2011, 2012 онуудад азотын давхар ислийн агуулга өндөр гарсан бөгөөд ДА нь 1.3, 3.8 байв.

Буриадын БНУ-ын хувьд сав газрын зүүн хойт хэсэгт Улаан-Үд, Галуут нуур, Хиагт, Сэлэнгэ гэсэн 4 сүлжээгээр, 7 байнгын ажиглалтын цэгт агаарын бохирдлын хяналтыг хийж байна. Энэхүү ажиглалтын дүнгээс харахад агаарын бохирдолт Сэлэнгэд “маш өндөр”, Улаан-Үдэд “өндөр”, Хиагт, Галуут нуурт “бага” гэсэн дүн гарсан байна.

Улаан-Үд, Галуут нуур, Хиагтад үндсэн бохирдуулагч нь ЗДА-аас их байв. Сэлэнгэд бензопирин, формалдегид, фенолын агуулга ЗДА-аас өндөр байна. Бүхэлдээ Улаан-Үдэд бензопирин, формалдегид, азотын давхар исэл ЗДА-аас байнгын их байна. Хүхрийн давхар исэл, нүүрстөрөгчийн дан исэл, азотын исэл пдк-гаас аль чхэсэгт бага байна. Бүх ажиглалтын цэгүүдэд үндсэн 3 түүнээс дээш бохирдуулагч ЗДА-аас их байна.

Зураг 4.1.5. Улаан-Үд хотын азотын давхар исэл 12 дугаар сард ЗДА-аас давсан давтамж [3]

Сэлэнгэд бензопириний жилийн дундаж агууламж нь 4 байх ёстой байтал нэгэн удаа хамгийн өндөр буюу ДА нь 10 гарсан. Улаан-Үдэд энэхүү үзүүлэлт буюу ДА нь 2.8, 8.2 байв. Агаарын бохирдол өндөр байгаа нь үйлдвэр, дулааны цахилгаан станц, автомашин зэргээс ялгарч буй хий, байгалийн тоосонцор зэргээс үүдэлтэй юм. Энэ хоёр газрын цаг уурын болон байр зүйн нөхцөл нь агаарт туйлын тохиромжгүй бөгөөд бохирдуулагч бодис агаар мандлын доод хэсэгт нягтарч, хуримтлагдах нөхцөлийг бий болгодог.

2008-2012 онуудын хоорондох 5 жилд бензопирин, формалдегид, ялангуяа Сэлэнгийн районд мөн хатуу хөвөгч, азотын давхар исэл, нүүрстөрөгчийн дан исэл Хиагтад, бохирдуулагч бодис, азотын давхар исэл Галуут нуурт бохирдуулагчийн агуулга нэмэгдсэн байна.

ОХУ-ын Байгаль орчны төлөв байдлын жилийн тайланд 2010 он хүртэл Улаан-Үд хотыг Оросын агаарын бохирдол өндөр хотуудын жагсаалтад оруулж байв. 2010 оноос хойш Улаан-Үд хотыг энэ жагсаалтаас хассан. Улаан-Үд хотын агаарын бохирдлын гол эх үүсвэр нь үйлдвэр, дулааны цахилгаан станц болох “Буриадын генератор”, “ДЦС-14”, төв халаалтын CHP-1 ба CHP-2 үйлдвэр (Зураг 4.1.6), Улаан-Үд хотын зүтгүүрийн засварын үйлдвэр, Улаан-Үд хотын онгоцны үйлдвэр, мөн төмөр зам болон авто зам юм.

Зураг 4.1.6. Улаан-Үд хотын ДЦС-ын утаа

Сэлэнгийн агаарын бохирдлын эх үүсвэрийн хувьд СЦКҮ (Зураг 4.1.7), мөн төмөр зам юм. Галуут нуурын үндсэн бохирдуулагч нь Галуут нуурын дулааны цахилгаан станц, дулааны станц, төмөр зам болон автозам юм. Хиагтын гол бохидуулагч нь хуаран, түүний дэд бүтэц мөн дулааны зуухнууд, зам, төмөр зам юм.

Забайкальскийн хязгаарын хувьд агаарын бохирдлын хяналтыг Петровск-Забайкальскт хийж байна. 2012 онд агаарын бохирдлын үзүүлэлт өндөр гарсан. Бензопириний агууламж мэдэгдэхүйц өндөр бөгөөд жилийн дундаж агууламж ЗДА-аас 3.3 дахин их, сарын хамгийн өндөр агууламж ЗДА-аас 6 дахин их байна. Бусад бохирдуулагчийн хувьд өндөр биш. Нүүрстөрөгчийн дан исэл голлох бохирдуулагч бодис нэг удаа өндөр гарсан бөгөөд ЗДА-аас 2.8, 2.2-аар тус тус их байв.

.

Зураг 4.1.7. Сэлэнгийн целлюлоз, картоны үйлдвэр (СЦКҮ

Эдгээрээс үзэхэд 2012 онд Байгаль нуурын сав газрын ОХУ-ын хэсэгт агаарын бохирдол 2011 онтой харьцуулахад онцын өөрчлөлтгүй байна.

Агаар бохирдуулах бодисуудыг Монгол Улсын нийслэл Улаанбаатар хот болон эрсдэл бүхий аймгийн төвүүдэд хэмжихийн тулд 2011 оноос эхлэн агаарын чанарыг байнга шинжлэн судлах хяналтын 36 харуул ажиллуулж байна (Хүснэгт 4.1.1) [2].

Монгол Улсын хүн амын 65.4% нь Сэлэнгийн сав газарт оршин суудаг. Агаарын бохирдлын түвшин сав газарт байрлах томоохон суурин газруудад тухайлбал, Улаанбаатар, Дархан, Эрдэнэт, Цэцэрлэг, Булган, Сүхбаатар хотуудад өндөр байна (Зураг 4.1.8).

Зураг 4.1.8. Улаанбаатар хотын агаарын тоосжилт

Агаарын бохирдлын гол эх үүсвэр нь Улаанбаатар хотын хувьд гэр хорооллын 130 гаруй мянган өрх болон байшин, гэр “холимог” хорооллын 180 гаруй мянган өрхийн ердийн галлагаатай нүүрс шатаадаг зуух болж байна (Зураг 4.1.9). Тээврийн хэрэгслийн тоо жилээс жилд өсч байгаа нь агаарын бохирдлыг нэмэгдүүлэх эх үүсвэр болж байна. 2013 оны байдлаар 257,498 авто машин үзлэг, тооллогод хамрагдсаны 173,799 нь буюу 70 шахам хувь нь 10-аас дээш ашигласан машин байна. Мөн Улаанбаатар хотын хувьд 150 шахам уурын зуух, дулааны гурван том цахилгаан станц бас томоохон агаар бохирдуулагч болж байгаагаас гадна нь хогийн цэг, газрын эвдрэл, шороон зам, баригдаж буй барилга байгууламж, тоосго, барилгын материалын зэрэг үйлдвэрлэлийн үйл ажиллагаанаас үүссэн шороо тоос агаар бохирдуулагч эх үүсвэр болж байна.

Зураг 4.1.9. Улаанбаатар хотын гэр хороолол

Агаарын чанарыг тодорхойлох, хяналт-шинжилгээ хийх, холбогдох мэдээ, дүгнэлт гаргах үүрэг бүхий мэргэжлийн албадыг аймаг, нийслэл (аймаг, нийслэлийн ус цаг уур, орчны шинжилгээний алба)-д ажиллуулах асуудлыг байгаль орчны асуудал эрхэлсэнтөрийн захиргааны төв байгууллага буюу БОНХЯ хариуцан зохион байгуулж байгаа бөгөөд тэдгээр албад нь өдөр тутмын агаарын чанарын мэдээллийг гарган, ЦУОШГ-ын Агаарын чанарын мэргэжлийн алба мэдээллийг улсын хэмжээнд нэгтгэн мэдээлж байна.

Хүснэгт 4.1.1. Агаар бохирдуулах бодисуудыг хэмжих агаарын чанарын хяналтын харуулууд

Агаарын чанарын индексийг агаар дахь түгээмэл тархалттай хүхэрлэг хий (SO₂), азотын давхар исэл (NO₂), том ширхэглэгт тоосонцор (PM₁₀) болон Нарийн ширхэглэгт тоосонцор (PM_2.5), нүүрстөрөгчийн дутуу исэл (CO), озон (O₃) гэсэн 5 үндсэн бохирдуулах бодисоор хэмжин тооцон гаргадаг ажээ (Хүснэгт 4.1.2). Эдгээрээс хүний эрүүл мэндэд хамгийн их хохирол үзүүлж буй нь агаарын тоосонцор болж байна.

Улаанбаатар хотын агаарын бохирдлын түвшин ялангуяа өвлийн улиралд маш их бөгөөд энэ нь халаалтанд ердийн нүүрс, түлээ ашигладагтай холбоотой. Мөн түүнээс гадна хотын байр зүй асуудлыг хүндрүүлж байна.

Нийслэл Улаанбаатар хот нь 4 уул (өмнөд талд Богдхан уул, баруун талд Сонгинохайрхан уул, хойд талд Чингэлтэй хайрхан уул, зүүн талд Баянзүрх уул оршдог)-аар хүрээлэгдсэн тул өвлийн улиралд салхины хурд бага байдгаас хотын төвийн агаарт утаа тортог, элдэв хорт хийн хольцууд эрс нэмэгддэг нь агаарын бохирдлын сарнилд муугаар нөлөөлдөг. Түүнээс гадна температурын ялгаа маш их ажиглагддаг бөгөөд хүйтэн агаарын үе түүний дээр орших халуун агаарын үеэр хаагдаж, энэ нь хэдэн өдрөөр ч ажиглагдах ба ингэснээс бохирдуулагч бодис газрын хөрсөнд ойрхон агаарт удаан хадгалагддаг [2].

Улаанбаатар хотын агаарын жижиг ширхэгт тоосонцорын дундаж агууламж (PM_2.5 тоосонцорын голч 2.5 микрон (2.5 µm)-оос ихгүй байх) дэлхийд хамгийн өндөр байна [4]. Улаанбаатар хотын PM_2.5 өвлийн улиралд ихэвчлэн 300 мкг/м³-аас давж байна. Агаарын том ширхэгт тоосонцор болох PM₁₀ (PM₁₀ тоосонцорын голч 10 микрон (10 µm)-оос ихгүй байх)-ны бохирдлоор Улаанбаатар хот дэлхийн 91 орны 1099 хотуудаас 2-т тэмдэглэгдсэн байна. Агаарын тоосонцор нь уушгинд хялбар нэвтрэх бөгөөд янз бүрийн өвчин түүний дотор амьсгалын зам, мэдрэлийн системийн өвчнийг үүсгэдэг байна.

БОНХЯ-ны мэдээлэлд үндэслэн жил бүр Үндэсний стастистикийн хорооноос нийслэл болон аймгийн төвүүдийн агаар дахь хүхэрлэг хий (SO₂), азотын давхар исэл (NO₂)-ийн стастистик мэдээллийг гаргадаг бөгөөд 2013 оны байдлаар Сэлэнгийн сав газарт хамаарах нийслэл болон аймгийн төвийн агаарыг бохирдуулагч бодисын жилийн дундаж агууламжийг доорх хүснэгтэд үзүүллээ (Хүснэгт 4.1.2).

Хүснэгт 4.1.2. Сэлэнгийн сав газарт хамаарах нийслэл болон аймгийн төвийн агаарыг бохирдуулагч бодисын жилийн дундаж агууламж

*Эх сурвалж: Үндэсний стандартын хороо

2010 онд УИХ-аас Засгийн газрын тусгай сангийн тухай хуульд нэмэлт оруулан “Цэвэр агаарын сан”-тай байхаар тогтоосон ба Засгийн газраас байгуулсан уг сан нь 2011 оны 1 дүгээр сараас үйл ажиллагаагаа эхлүүлж, Улаанбаатар хотын агаарын бохирдлыг бууруулахын төлөө айл өрхүүдэд сайн чанарын түлш, түлш хэмнэх зуух нийлүүлэх, Туул, Сэлбэ, Улиастай зэрэг голуудад ногоон бүс байгуулах, хотын цэцэрлэгт хүрээлэнг өргөтгөх, хоол хүнс бэлтгэхэд шатдаг хийг ашиглахыг дэмжих, тээврийн хэрэгслийн агаарын бохирдлыг бууруулах зорилгоор төлбөр хураамж авах, агаарын бохирдлыг бууруулахын ач холбогдлыг нийгэмд мэдрүүлэх зэрэг ажлуудыг хийж байна.

томруулж харах

Байгаль орчны экологийн байдал дэлхий дээрх хамгийн чухал асуудлын нэг болоод байна. Энэ асуудал Байгаль нуурын сав газарт түүний улсын хил дамнасан газарзүйн байрлалын онцлогоос хамаараад нэлээд өвөрмөц шинжтэй аж. Байгаль нуурын сав газар Ази тивийн төв хэсэгт Орос, Монгол хоёр улсын нутагт 576,5 мян.км² талбайг эзлэн орших бөгөөд үүнээс Байгаль нуурын усан гадаргын талбай 31,5 мян.км² юм. Нийт ус хурах талбайн 45% гаруй нь ОХУ-ын нутагт, 55% орчим нь Монгол Улсын нутагт орших ба цутгал голуудын усны 53% нь Буриад улсын нутагт, 27% нь Монголд, 16% нь Өвөр байгалийн хязгаарт, 4% нь Эрхүү мужид байдаг.

Байгаль нуурын сав газар нь ландшафт-экологийн нэгдмэл чанар, аж  ахуй-соёлын нийтлэг төрхийг бүрэн хадгална. Тухайн бүс нутагт Хойт Мөсөн далайн (Енисей, Лена мөрний), Номхон далайн (Амур мөрний) ба Төв Азийн гадагш урсгалгүй мужийн ай савуудыг холбосон дэлхийн нэг томоохон усны хагалбар оршдог. Чухамхүү уулзүйн энэ томоохон зангилаа нь баруунаас Атлантын далайгаас, зүүнээс Номхон далайгаас, хойноос Арктикийн бүсээс болон өмнөдөөс ирэх агаарын урсгалуудыг саатуулж сулруулдаг байна.

Байгаль нуурын экосистем нь дэлхийн байгаль орчны гайхамшигуудын нэг гэж үнэлэгдэхүйц хосгүй олон онцлогуудтай. Байгаль нуур нь ёроолдоо хүртэл амьдрал тээсэн цорын ганц цэнгэг уст гүнзгий нуур бөгөөд энд маш олон төрөл зүйлийн ургамал, амьтан амьдардгаас ихэнх нь энэ нуурын уугуул нутагтан байдаг нь гойд сонин. Одоогоор олдоод байгаа 2700 гаруй зүйлийн ургамал, амьтдын гуравны хоёроос (2/3) илүү нь эндхийн унаган гаралтай байдгаас үзэхэд Байгаль нуур нь биологийн зүйл үүсдэг дэлхийн нэг төв, байгалийн хувьсалын лаборатори, амьдралын өвөрмөц нэгэн дархан газар юм. Геологийн цаг хугацааны хэмнэлээр авч үзвэл Байгаль нуурын гүн тасралтгүй доошилсоор байгаа бөгөөд ёроолын экологийн тэрхүү шинээр үүссэн орчинд амьдралын шинэ зүйлүүд байнга бий болж биологийн төрөл зүйл олшрох экологийн суурь нөхцөл бүрддэг байна.

Байгаль нуурын эргэн тойрон болон нийт сав газар, Байгаль нуурын бүс нутгийн хэмжээнд геологийн тогтоц, агаарын орчил хөдөлгөөн, газарзүйн байрлал, биогазарзүйн онцлог, тэдгээрийн харилцан үйлчлэлийн үр дүнд тундрын,тайгын ба хээрийн ландшафт бүхий өвөрмөц төрхтэй байгаль орчин бүрэлдэн тогтож, өндрийн түвшний хэлбэлзэл, хотгорын ба уулын хажуугийн нөлөөнөөс хамаарч байгалийн эрс тэс нөхцөл, олон янзын элемент хосолжээ.

Байгаль нуурын сав газар нь бүхэлдээ газарзүйн болон геополитикийн байрлал, байгалийн нөөц баялаг, эдийн засгийн болон угсаатан-соёлын чадавхийн хувьд Оросын зүүн, Монголын хойт хэсгийн стратегийн гол бүс нутаг, хоёр улсын нийгэм-эдийн засгийн хөгжлийн чухал тулгуур юм. Гэхдээ эндхийн хөгжил Байгаль нуурын сав газрын байгаль ашиглалтын онцгой горимоос шалтгаалж өөрийн өвөрмөц шинжтэй. Байгаль нуур болон түүний орчин тойрныг Дэлхийн байгалийн өвд бүртгэж зарласан явдал бүх дэлхийн олон нийтийн анхаарлыг татаж, байгалийн хосгүй гайхамшигт үзэгдэл болох энэ агуу нуурын үүрэг ролийг онцгойлон үзэж, улмаар энд дэлхий дахины ач холбогдолтой амралтын бүс байгуулах, ирээдүйд зөвхөн экологийн баримжаатай газар ашиглалт, бизнесийн эх нутаг болгох санааг агуулжээ. Алсдаа дэлхий дээр цэнгэг усны хомсдол улам хүндрэх нөхцөлд Байгаль нуурын ус стратегийн онцгой чухал нөөц болж усны хүчин зүйл хөгжилд тэргүүлэх үүрэг гүйцэтгэх цаг ирнэ. Усыг нөхөн сэргээх, нөхөн үйлдвэрлэх үйл ажиллагаа Байгаль нуурын нийт ай савыг хамрах тул тэндхийн байгаль орчныг хамгаалахад онцгой анхаарч хүрээлэн буй орчны өөрчлөлтийг хязгаарлах, Байгаль нуурын усыг хүн төрөлхтөнд хадгалж үлдээхийн тулд үйлдвэрлэлийн олон салбарыг хорьж зогсоох асуудал ч тулгарч болно.

Өнөө үед Байгаль нуурын сав газар дахь байгалийн нөөц баялгийг эрчимтэй ашиглаж байгаагаас болж уг нутгийн ландшафтын болон биологийн давтагдашгүй төрөл зүйлүүдийг хадгалж хамгаалах явдал зайлшгүй шаардлагатай байна. Тус сав нутгийн янз бүрийн хэсэгт байгалийн нөөцтэй харьцаж буй хүний үйл ажиллагааны төрөл, хүрээлэн буй орчинд нөлөөлөх байдал харилцан өөр өөр байх нь мэдээж. Гагцхүү аж ахуйн аливаа үйл ажиллагааг зохион байгуулахдаа Байгаль нуурын сав нутгийн экологи-нөөц баялгийн онцгой үүрэг роль, стратегийн учир холбогдлыг сайтар анхаарч тухайн нөхцөлд тохирсон иж бүрэн аргыг зориудаар ашиглаж гэмээ нь энэхүү бүс нутгийг XXI зууны эхний гуч гаруй жилийн дараа эдийн засгийн, геополитикийн, гео-хүн амзүйн хувьд бүрэн үнэ цэнэтэй, дэлхий дахинд ач холбогдолтой хэвээр нь авч үлдэх болно. Энэ үйл хэрэгт Байгаль нуурын ай савын экологийн атлас багагүй тус хүргэх нь лавтай.

Энэхүү атласыг ДДБОС-ийн санхүүгийн тусламж, НҮБХХ-ийн дэмжлэгтэйгээр НҮБ-ийн Төслийн Үйлчилгээний Алба гүйцэтгэж байгаа “Байгаль нуурын сав газрын хил дамнасан экосистемийн байгалийн нөөцийн менежмент” төслийн захиалгаар зохиож Байгаль нуурын сав газар дахь экологийн байдал бүрэлдэхэд нөлөөлсөн үндсэн хүчин зүйлс болон байгаль орчны өнөөгийн шинж төлвийн талаарх бүх мэдээ, мэдээллийг нэгтгэн тус бүс нутгийн тэнцвэртэй хөгжлийн эдийн засаг, экологийн асуудлыг шийдвэрлэхэд тус дөхөм болохуйц хэлбэрээр үзүүлэхийг хичээв.

Атласыг зохиохдоо сэдэвчилсэн атласын зураглалын орчин үеийн ололт туршлага, Газарзүйн Мэдээллийн системийн технологи, зайнаас тандан судлах арга болон Оросын ШУА-ийн Сибирийн салбарын В.Б.Сочавын нэрэмжит Газарзүйн хүрээлэн, Оросын ШУА-ийн Сибирийн салбарын Нуур судлалын хүрээлэн, Эрхүүгийн их сургууль (Эрхүү хот), Оросын ШУА-ийн Сибирийн салбарын Байгаль ашиглалтын Байгаль-нуурын хүрээлэн (Улаан-Үд хот), Оросын ШУА-ийн Сибирийн салбарын Байгалийн нөөц, экологи, цэвдэг судлалын хүрээлэн (Чита хот), Монголын ШУА-ийн Ш.Цэгмидийн нэрэмжит Газарзүйн хүрээлэн (Улаанбаатар хот) зэрэг эрдэм шинжилгээний байгууллагуудын шинэхэн судалгааны мэдээ материалыг ашиглав.

Энэ атлас Байгаль нуурын бүс нутгийн тогтвортой хөгжлийн зурагзүйн мэдээллийн системийн (ЗМС) анхдагч хэсэг нь бөгөөд энэхүү систем нь нутаг дэвсгэрийн янз бүрийн мэдээллийг шуурхай цуглуулах, хадгалах, боловсруулах, эцсийн хэрэглэгчдэд зураглалын болон бусад тохиромжтой хэлбэрээр хүргэх автомат хураагуурын хэрэгсэл бүхий шинжлэх ухаан-техникийн аргуудын бүрдэл юм. Зурагзүйн мэдээллийн системийн гол онцлог нь компьюторын шинэ зургуудыг бүтээхдээ системчилсэн хандлагатай, тодорхой зорилгод чиглэсэн, маш шуурхай, олон хувилбартай байхаас гадна нарийвчлан шалгасан шинжлэх ухааны баттай мэдлэгийг шингээсэн зураг зүйн суурь бүтээлийн шинжийг өөртөө хадгалсан байдаг. Ийм учраас ГМС нь олон дахин, олон зорилгоор ашиглахад зориулагдсан байна.

Атласт Байгаль нуурын сав газрыг бүс нутаг хоорондын хил дамнасан хөгжлийн онцгой систем, мөн нийт ОХУ ба Монгол улсын нутаг дэвсгэрийн системийн бүрэлдэхүүн хэсэг гэдэг утгаар авч үзэв. Иймд Атласыг зохиох явцад экологийн байдал болон тулгамдаж буй асуудлыг нэг талаар нутаг дэвсгэрийн хувьд, нөгөө талаар агуулгын хувьд нэгтгэж судлах шаардлага тавигдсан юм. Атласын мэдээллийн сангийн бүтэц, хангамжийн түвшин нь нутаг дэвсгэрийн хувьд засаг захиргааны хоёрдугаар зэрэглэлийн нэгжүүдийг, тухайлбал ОХУ-ын нутагт хотуудын дүүрэг ба нутгийн захиргааны районуудыг, Монгол улсын нутагт аймгуудыг зураглан үзүүлэх бүрэн боломжийг олгож байна. Агуулгын хувьд гэвэл электрон зураглалын иж бүрэн хөтөлбөрийг тодорхой зорилготой боловсруулсны ачаар экологийн өнөөгийн төрх байдал бий болоход нөлөөлсөн эдийн засгийн, нийгмийн, хүн амзүйн, байгалийн нөөцийн ба биологийн хүчин зүйлсийг нэгтгэн үзэх боломж бүрдсэн бөгөөд тэрхүү хөтөлбөрт экологийн нэгдсэн зураглалд тавигдах зорилтыг шийдвэрлэхэд шаардагдах нутаг дэвсгэрийн обьектуудын талаарх ашиглаж болох бүх бодит мэдээллийг бэлдэж цэгцлэх жаяг журам тусгагдсан байлаа.

Ажлын явцад Атлас зохиох үндсэн үе шатлалын дагуу: зургийн сууриудыг бэлтгэх; сэдэвчилсэн зургуудын агуулгыг боловсруулахад шаардагдах мэдээллүүдийг цуглуулах; хөтөлбөрт тодорхойлогдсон сэдэвчилсэн зургийн давхарлагуудыг тоон мэдээлэлд оруулах; сэдэвчилсэн мэдээллийн баазыг бүрдүүлэх; Газарзүйн мэдээллийн системийн (ГМС) орчинд төсөл зургуудыг боловсруулах; газрын зураг, хавсарга зураг, бүдүүвч, хүснэгт зэргийг эвлүүлж бүрдүүлэх ажлуудыг гүйцэтгэв.

Байгаль нуурын сав нутгийн электрон атласын зураглалыг хоёр үндсэн масштабаар, тухайлбал: байгалийн хүчин зүйлийн зургуудыг 1:5000000, экологийн төлөв байдалд нөлөөлөх нийгэм-эдийн засгийн хүчин зүйлийн зургуудыг 1:6000000 масштабаар боловсруулав. Мэдээллийн бааз, түүний сэдвүүдийн хамрах хүрээ нь тухайн нутгийн нийгэм-эдийн засгийн нөхцөл, зураглаж буй үзэгдэл, үйл явцын шинж төрх, байгаль ашиглалтын холбогдолтой эдийн засгийн, нийгмийн, хүн амзүйн болон экологийн асуудлаас шууд хамаарах боловч мэдээллийн эх сурвалж хэр олдоцтой эсэхээс багагүй зүйл шалтгаална. Байгаль нуурын сав нутгийн зарим районы хувьд, мөн зарим салбарын сэдэвчилсэн зураглалын хувьд мэдээллийн хангамж жигд биш, судалгаанд хамрагдсан түвшин адилгүй байсан явдал Атласын зарим зургийн утга санаа, бүтэц бүрэлдэхүүнд нөлөөлсөн тал бий.

Цуврал зургуудын мэдээллийн сэдэвчилсэн баазыг бүрдүүлэхдээ тоон мэдээнүүд нь нэг цаг хугацаанд хамаарсан байх; хангалттай дэлгэрэнгүй байх; байрлалын хувьд яг нарийн байх; бусад мэдээтэй маш нийцтэй байх; үзэгдлийн мөн чанарыг тов тодорхой илэрхийлсэн байх; хэрэглэгчдэд ойлгомжтой байх зэрэг шаардлагуудыг тавьсан билээ. Мөн электрон зураглалд шаардагдах газарзүйн сууриудыг бэлдэх болон анхдагч тоон мэдээнүүдийг эмхлэх ажлыг тусгайлан гүйцэтгэв.

Атлас нь бүтцийн хувьд удиртгал хэсэг болон сэдэвчилсэн зургаан хэсэг, бүгд 7 бүлгээс бүрдэнэ. Үүнд: 1) Экологийн төлөв байдал бүрэлдэх байгалийн нөхцөл, 2) Экологийн төлөв байдал бүрэлдэх нөөц баялгийн хүчин зүйл, 3) Экологийн төлөв байдал бүрэлдэх нийгэм-эдийн засгийн хүчин зүйл, 4) Хүрээлэн буй орчны хувьсал өөрчлөлт, 5) Эмнэлэг-экологийн төлөв байдал, 6) Хүрээлэн буй орчны хамгаалал, 7) Байгаль нуурын усан орчны экологийн байдал.

Газрын зургуудын агуулгыг боловсруулахдаа нэгдсэн том тодорхойлолт төдийгүй энгийн жижиг сэдвийн хувьд ч зураглаж буй үзэгдэл, үйл явцын бодит байдлыг зүгээр нэг харуулах биш, хөгжлийнх нь зүй тогтолыг тодотгож, динамик шинжийг нь боломжийн хэрээр тусгаж гаргахыг зорьсон юм. Үүний тулд зураг зохиосон аргазүй, ашигласан мэдээллийн эх сурвалжийн тухай товч бичвэрийг зургуудад хавсаргав.

Атлас нь зөвхөн энд үзүүлсэн газрын зургуудын цуглуулга төдий зүйл биш, нэгдмэл үзэл санаанд тулгуурлан бий болгосон хоорондоо уялдаа холбоо бүхий мэдээллийн баазын цогц хуримтлал учраас Даян дэлхийн байгаль орчны сангаас хийж байгаа Байгаль нуурын бүс нутгийн геопорталын нэг чухал электрон (цахим) нөөц болгохоор зориулагджээ.

Энэхүү атлас нь Байгаль нуурын ай савын ус хурах нийт талбайн болон Байгаль нуурын усан орчны экологийн төлөв байдал бүрэлдсэн орон зайн зүй тогтлыг анх удаа тусган харуулснаараа ирээдүйд Орос, Монгол хоёр улсын хил залгаа нутаг дэвсгэрийн тогтвортой бөгөөд экологийн тэнцвэртэй хөгжлийн чиг хандлагыг тодорхойлох боломжийг олгох юм.

Атлас нь шинжлэх ухааны төрөл бүрийн мэргэжилтэй Орос, Монголын олон эрдэмтэн судлаачдын хамтын бүтээл бөгөөд атласыг зохиоход ОХУ-ын Эрхүү муж, Буриад улс, Өвөр байгалийн хязгаар болон Монгол улсын төр захиргааны байгууллагууд статистикийн тоо мэдээгээр хангаж тусалсанд Атласыг зохиогчдын өмнөөс гүн талархал дэвшүүлж байна.