Зураг 3.3.1. Байгаль нуурын алгана загасны тархалт [1]

Байгаль нуур болон бусад голын сав газруудад үйлдвэрийн аргаар загас олборлох (Зураг 3.3.1), байгаль дахь загасны нөөцийг нөхөн сэргээх боломжтой.

Зураг 3.3.2. Байгаль нуурын үйлдвэрийн загас агнуур

Байгаль нуурын загас олборлох хэсэг бол ихэвчлэн түүний эргийн хэсэг бөгөөд 377 мян.га талбайг эзэлдэг ба энэ нь Буриадын БНУ-ын нутагт нуурын усан толионы 12% юм. Энэхүү бүсэд мөн Сэлэнгэ мөрний цутгалын садраа (делт)-гийн хэсэг орох ба энэ нь нийт 145 мян.га талбай бөгөөд үүнээс Прибайкальскийн районд 31 мян.га, Баргажин хотод 84 мян.га, Северобайкальск хотод 62 мян.га, Эрхүү мужийн Олхон районд 55 мян.га багтдаг (Зураг 3.3.2) [2, 4].

Зураг 3.3.3. Өвлийн загас агнуур (Кабанскийн район, Истомино тосгон)

Загасны ихэнх төрлүүд нь худалдааны ач холбогдолтой бөгөөд үүнд Байгалийн омуль, алгана, булуу цагаан, нерфлин, гутаар, цурхай зэрэг юм (Зураг 3.3.3). Омуль (алгана загас) нь зах зээл дээр өндөр эрэлттэй бөгөөд түүний нөөц багасч байгаатай холбогдуулан олборлолтод хязгаар тогтоож байна.

Буриадын БНУ-ын хэмжээнд 48 байгуул­лага болон хувийн компаниуд загасны аж ахуй эрхэлж байна. Загас олборлолт 2009 онд 3,136 тн-д хүрч байсан бол 2010 онд 115%-иар өсч, 2011 онд өмнөх онтой харьцуулахад 80.1% болж буурсан байна (Хүснэгт 3.3.1) [12].

Хүснэгт 3.3.1. Байгаль нуурын сав газрын Буриадын БНУ-ын районууд дахь загасны биологийн нөөц болон загас олборлолт

2013 онд Буриад улсын усны биологийн нөөцийн олборлолт 2,190.4 тн болжээ. 2013 онд алгана загасны олборлолт 2012 оныхтой харьцуулахад 67 тн-оор буурсан бөгөөд 1,140 тн байв. Бодит байдлаар 2013 онд алгана загасны олборлолт 39% (1,870 тн)-иар өссөн бөгөөд 2012 онд 37% (1,900 тн) байсан ба энэхүү өсөлт нь хууль бус загас агнууртай холбоотой. Байгаль нуураас хариус агналт 2013 онд бодит байдлаараа 9.3 тн (2012 онд 7.0 тн), сига 4.6 тн (2012 онд 3.7 тн), загасны эдгээр төрлүүдийн тооцоонд ороогүй загас агнуурын хэмжээ зөвшөөрөгдсөн хэмжээтэй ойролцоо байна [4].

Буриадын БНУ-ын нэг хүнд ногдох загас болон загасан бүтээгдэхүүн 2010 онд 9.7 кг байсан бол 2011 онд 10.4, 2012 онд 10.8 кг болжээ. Буриадын БНУ нь загас болон түрс экспортолдог бөгөөд 2011 онд 944.4 тн, 2012 онд 1,292.1 тн-ыг экспортолсон байна.

Байгаль нуурын худалдааны ашиг бүхий загасны нөөц багасч буйтай холбоотойгоор загас үржүүлгийг 10 жил хугацаанд явуулж байна. Буриадын БНУ-ын загас үржүүлгийн томоохон аж ахуй гэвэл Большеченскийн загасны аж ахуй (1.25 сая загасны түрсний хүчин чадалтай), Сэлэнгийн загасны үйлдвэр (1.5 сая алгана

Зураг 3.3.4. Омуль загас худалдааны сайн дурын зах (Листвянка тосгон)

загасны түрс, Байгалийн хилэм загасны 2 сая түрсний хүчин чадалтай), Баргажингийн загасны үйлдвэр (1 сая загасны түрсний хүчин чадалтай). Мөн Эрхүү мужид Бурдугузскийн загасны үйлдвэр (100 сая загасны түрсний хүчин чадалтай), Цагаан гол дээрх Эрхүүгийн загасны үйлдвэрийн Бельскийн загасны үржүүлгийн газар (150 сая загасны түрсний хүчин чадалтай) [2, 4].

Алгана загасны хиймэл үржүүлгийн үндсэн зорилго нь (Зураг 3.3.5) жил бүрийн тогтвортой алгана олборлолтыг 3,000 тн-д хүргэх явдал юм. 2012 онд загасны үйлдвэрээс 1.03 тэрбум.ш авгалдай гаргасан нь 2012 оны түвшинд бөгөөд энэ нь үйлдвэрийн хүчин чадлаас доогуур байгаа юм. Алганы үйлдвэртэй холбоотой санхүүжилт жилээс жилд буурч байгаа бөгөөд 2012-2013 онуудад энэ ажилд ерөөс санхүүжилт хийгдээгүй байна. Загасны авгалдай болон залуу загасыг Орос, Монгол, Хятад, Японы олон нуурт тавьж үржүүлж байна.

Зураг 3.3.5. Байгалийн омуль (алгана

2012 онд Буриадын БНУ-ын ХАА-н газрын хэмжээ 2011 онтой харьцуулахад 0.883 мян.га-аар өссөн байна. Хойд байгалийн дүүргийн ТХГН-аас 0.003 мян.га талбайг ХАА-н газарт шилжүүлсэн газар байна (Зураг 3.2.1).

ХАА-н бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэл нь ихэвчлэн бүс нутгийн өмнөд болон төвийн бүсэд төвлөрсөн бөгөөд өмчийн янз бүрийн хэлбэрээр үйл ажиллагаа явуулж байна (Хүснэгт 3.2.1).

Зураг 3.2.1. Байгаль нуурын сав газрын хүн амын ХАА-н бүтээгдэхүүний хангагдсан байдал [1]

Хүснэгт 3.2.1 ХАА-н үйлдвэрлэлийнбүтэц , аж ахуйн төрлөөр (Бодит үнээр, дүн хувиар)

¹⁾Хувиараа үйлдвэрлэл эрхлэгчдийг хамруулсан.

Буриадын БНУ-ын ХАА-н тэргүүлэх салбар нь үхрийн аж ахуй, үр тариа, хүнсний ногоо юм. Буриадын газар тариалангийн бүтээмж маш доогуур юм.

2013 онд үр тарианы ургац 1 га-аас 12.8 цн-ийг хураан авсан нь 2012 оныхоос 12%-иар бага байв (Зураг 3.2.2).

Зураг 3.2.3. Байгаль нуурын сав газрын мал аж ахуй [1]

Зураг 3.2.3.Байгаль нуурын сав газрын мал аж ахуй [1]

Хүснэгт 3.2.2. Малын тоо, толгой(Нэгдүгээр сарын 1-ний өдрийн байдлаар малын төрлүүдээр,мян.толгой)

2012 онд 51.6 мян.тн мах, 2013 онд 54.6 мян.тн мах тус тус бэлтгэсэн байна. Сүү үйлдвэрлэл (нийт саалийн дүнгээр) 2012 онд 227.9 мян.тн байсан бол 2013 онд 225.8 мян.тн болжээ (Хүснэгт 3.2.3).

Хүснэгт 3.2.3.Мал аж ахуйн үндсэн бүтэгдэхүүний үйлдвэрлэл (аж ахуйн төрлүүдээр)

Улсын хэмжээнд үйлдвэрлэсэн мах болон махан бүтээгдэхүүн эдийн засгийн эрэлтийг хангаж чадахгүй байна. Махан бүтээгдэхүүний эрэлт 2011 онд 74.6 мян.тн байсан бол 2012 онд 80.0 мян.тн болж өсчээ. Үүний 50 гаруй хувийг импортоор хангасан байна. Сүү, сүүн бүтээгдэхүүний 28%-ийг мөн импортоор хангаж байна.

Байгаль нуурын сав газрын Эрхүү мужид хөдөө аж ахуйн бүтээгдэхүүн зах зээлд харьцангуй бага жин дардаг.

2013 оны байдлаар Монгол Улсын нийт газар нутгийн 73.8% буюу 115,361.4 мян.га талбай нь хөдөө аж ахуйн газар /бэлчээр, хадлан, тариалан, атаршсан газар, хөдөө аж ахуйн барилга байгууламжийн дэвсгэр, хөдөө аж ахуйн үйлдвэрлэлийн хэрэгцээнд зориулсан бусад газар/ юм. 2013 оны байдлаар 113,309.9 мян.га-г хөдөө аж ахуйн эдэлбэр газраар ашиглаж байгаагийн 112,738.5 мян.га нь бэлчээр, хадлангийн талбай, 571.4 мян.га нь хагалсан газар буюу тариалсан, уриншилсан тариалангийн газар байна.

ХАА-н салбарын бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэл 2011 онд 0.5%-ийн уналттай байсан бол 2012 онд 21.6% болон өсч, 2013 онд 13.5% болж буурчээ (Хүснэгт 3.2.4).

Зураг 3.2.4. Сэлэнгэ аймгийн Баруун бүрэн сумын тариалангийн талбай

Хүснэгт 3.2.4 Сэлэнгийн сав газарт хамрагдах бүс, аймаг, нийслэлийн малын тоо, төрлөөр (2013 оны байдлаар)

2013 онд улсын хэмжээгээр нийт 415.4 мян.га-д тариалалт хийсний 293.3 мян.га-д үр тариа, төмс 15.5, хүнсний ногоо 8.3, тэжээлийн ургамал 14.4 мян.га-д тариалж, үлдсэн 83.9 мян.га-д тосны болон жимсний ургамал тариалжээ. Тариалсан нийт талбайн 83.8% буюу 347.9 мян.га нь Сэлэнгийн сав газарт ногдож байна (Зураг 3.2.5).

2013 онд улсын хэмжээгээр дээрх талбайгаас улаан буудай 368.4, төмс 191.6, хүнсний ногоо 101.8, тэжээлийн ургамал 42.6, тосны ургамал 41.7, жимс, жимсгэнэ 1.6 мян.тн-ыг хураасаны үр тарианы 90.8, төмсний 82.4, хүнсний ногооны 73.4, тэжээлийн ургамлын 68.5, тосны ургамлын 97.7, жимс, жимсгэний 45.1%-ийг Сэлэнгийн сав газраас хураажээ (Зураг 3.2.2 ба Хүснэгт 3.2.5).

Хүснэгт 3.2.5. Сэлэнгийн сав газарт хамрагдах бүс, аймаг, нийслэлийн нутаг дэвсгэрт тариалсан талбай, хураасан ургац (2013 онд)

2011 онд улсын хэмжээгээр 46.5 мян.га талбайд усалгаатай тариалалт хийсний 49.0% буюу 22.8 мян.га нь Сэлэнгийн сав газарт багтаж байсан ба үүний 6.4 мян.га-д үр тариа, 8.1 мян.га-д төмс, 5.3 мян.га-д хүнсний ногоо, 1.8 мян.га-д жимс, жимсгэнэ, 1.1 мян.га-д малын тэжээл тариалжээ (Зураг 3.2.6) [11].

Зураг 3.2.5. Сэлэнгэ аймгийн Шаамар сумын хүнсний ногооны хувийн аж ахуй

Зураг 3.2.6.Усалгааны суваг